Sistema Ekonomia Maubere: Modelu Dezenvolvimentu Soberanu no Inkluzivu iha Timor-Leste
Carlos Soares Ribeiro, Lic. Eco., MM || Universidade da Paz (UNPAZ) || tomejomadio@gmail.com
Abstrato
Palavras-chave: Maubere Economy, Sovereignty,
Inclusive Development, Timor-Leste, Community Economy
1. Introdusaun
Timor-Leste, hanesan nasaun pós-konflitu, enfrenta
desafiu estruturál barak iha prosesu dezenvolvimentu ekonomia. Bazeia ba
relatóriu World Bank (2024), economia Timor-Leste sei dependente liu ba reseita
mina no gás liu husi Petroleum Fund, ne’ebé kontribui signifikante ba orsamentu
Estadu. Maibé, dependénsia ida ne’e kria vulnerabilidade ekonomia no limita
diversifikasaun setor produtivu.
Iha parte seluk, Asian Development Bank (2023)
enfatiza katak inkluzaun finanseira iha Timor-Leste sei limitadu, liu-liu iha
área rural, ne’ebé maioria populasaun hela. Kondisaun ida ne’e reforsa
desigualdade no impede kresimentu inkluzivu.
Iha kontektu ida ne’e, presiza modelu ekonomia
alternativu ida ne’ebé la’ós deit orienta ba kresimentu, maibé mos ba justisa
sosial no soberania ekonomia. Tanba ne’e, konseitu Sistema Ekonomia Maubere
propoin hanesan abordagem foun ida.
2. Fundasaun Teórika: Ekonomia
Dezenvolvimentu no Soberania
Teoria ekonomia dezenvolvimentu moderna, inklui structuralism
(Prebisch, 1950) no dependency theory (Frank, 1967), argumenta katak
nasaun periférika sira normalmente depende ba ekonomia global ne’ebé dominadu
husi nasaun kapitalista sentral.
Iha kontektu Timor-Leste, dependénsia ba eksportasaun
mina no importasaun bens konsumus reforsa padraun dependente ida. Tanba ne’e,
Sistema Ekonomia Maubere bele posisiona hanesan tentativa atu rompe dependénsia
estrutural ne’e liu husi:
- Fortalese kapasidade produsaun doméstika
- Reforça ekonomia bazeia ba komunidade
- Integra
valor sosial iha mekanismu ekonomia
Konseitu ida ne’e mos aliña ho ideia moral economy
(Scott, 1976), ne’ebé enfatiza katak ekonomia la’ós deit mekanismu merkadu,
maibé mos sistema moral no sosial.
3. Konseitu Sistema Ekonomia
Maubere
Termu “Maubere” historikamente uza husi movimentu
libertasaun nasional Timor-Leste hanesan simbolu povus ki’ik no marginalizadu. FRETILIN
(1970-an) uza termu ida ne’e atu representa identidade povus no luta kontra
kolonialismu.
Iha kontektu ekonomia, Sistema Ekonomia Maubere bele
defini hanesan:
Modelu ekonomia ne’ebé bazeia ba partisipasaun povus,
soberania nasional, justisa distributiva, no valor kultural lokál hanesan
fundasaun dezenvolvimentu.
4. Pilár Prinsipal Sistema Ekonomia
Maubere
4.1 Ekonomia Bazeia ba Komunidade
Sistema ida ne’e promove koperativa, grupu produtivu
lokál, no ekonomia aldeia hanesan unidade prinsipal produsaun.
4.2 Soberania Produsaun Nasional
Objetivu atu redús dependénsia ba importasaun liu husi
investimentu iha sektor agrikultura, peska, no indústrias ki’ik.
4.3 Inkluzaun Finanseira Nasional
Sistema bankáriu tenke suporta setor produtivu,
liu-liu UMKM no komunidade rural, liu husi mekanismu kredit inkluzivu.
4.4 Ekonomia Morál no Sosial
Valor hanesan solidariedade, responsabilidade sosial,
no justisa distributiva integra iha prosesu ekonomia.
4.5 Estadu hanesan Fasilitador
Estratéjiku
Estadu iha papel atu orienta dezenvolvimentu liu husi polítika publik, investimentu estratéjiku, no regulasaun merkadu.
5. Modelu Konseptual Sistema
Ekonomia Maubere
Sistema ida ne’e bele descrive hanesan:
Input:
- Rekursu natural no humana
- Fundu públiku (Petroleum Fund)
- Kapital sosial komunidade
Prosesu:
- Koperativa no UMKM
- Intervensaun Estadu
- Sistema finanseiru inkluzivu
Output:
- Produsaun nasional aumenta
- Importasaun hamenus
- Renda distribuisaun justu
Outcome:
- Soberania
ekonomia no bem-estar sosial
6. Diskusaun: Diferensiasaun
Teórika
Sistema Ekonomia Maubere la’ós kapitalista puro no
la’ós sosialista estadu sentralizadu. Nune’e, sistema ida ne’e bele konsidera
hanesan modelu hibridu ne’ebé integra:
- Mekanismu merkadu
- Intervensaun Estadu
- Partisipasaun komunidade
Abordagem ida ne’e reforsa literatura ekonomia dezenvolvimentu kontemporária ne’ebé promove inclusive growth no community-based development.
7. Dezafiu Implementasaun
Iha nivel praktiku, implementasaun Sistema Ekonomia
Maubere enfrenta dezafiu:
- Risku politizasaun koperativa
- Kapasidade instituisaun ne’ebé limitadu
- Dependénsia estranjeiru
- Resisténsia elite ekonomika
Tanba ne’e, presiza reforma institusionál no edukasaun
ekonomia komunitária.
8. Konkluzaun
Sistema Ekonomia Maubere oferese paradigma alternativu
ba dezenvolvimentu ekonomia Timor-Leste ne’ebé bazeia ba soberania, inkluzaun,
no justisa sosial. Ho integrasaun entre komunidade, Estadu, no merkadu, sistema
ida ne’e bele kontribui ba transformasaun estrutural ekonomia nasional.
Maibé, susesu implementasaun depende ba vontade
polítika, kapasidade instituisaun, no partisipasaun ativa husi povus.
Referénsia (APA Style)
Asian Development Bank. (2023). Timor-Leste
economic outlook and development report. ADB Publications.
Frank, A. G. (1967). Capitalism and
underdevelopment in Latin America. Monthly Review Press.
Prebisch, R. (1950). The economic development of
Latin America and its principal problems. United Nations Economic
Commission for Latin America.
Scott, J. C. (1976). The moral economy of the
peasant: Rebellion and subsistence in Southeast Asia. Yale University
Press.
World Bank. (2024). Timor-Leste economic update:
Pathways to diversification. World Bank Group.
FRETILIN. (1975). Political and economic principles of national liberation. Revolutionary Archives.
1. Teori Structuralism & Ekonomi Pembangunan Klasik
Prebisch, R. (1950). The economic development of Latin America and its principal problems. United Nations Economic Commission for Latin America.
Singer, H. W. (1950). The distribution of gains between investing and borrowing countries. American Economic Review, 40(2), 473–485.
Furtado, C. (1964). Development and underdevelopment. University of California Press.
2. Dependency Theory
Frank, A. G. (1967). Capitalism and underdevelopment in Latin America. Monthly Review Press.
Dos Santos, T. (1970). The structure of dependence. American Economic Review, 60(2), 231–236.
Cardoso, F. H., & Faletto, E. (1979). Dependency and development in Latin America. University of California Press.
3. Ekonomi Politik & Moral Economy
Scott, J. C. (1976). The moral economy of the peasant: Rebellion and subsistence in Southeast Asia. Yale University Press.
Polanyi, K. (1944). The great transformation: The political and economic origins of our time. Beacon Press.
Chang, H. J. (2002). Kicking away the ladder: Development strategy in historical perspective. Anthem Press.
4. Ekonomi Pembangunan & Negara Berkembang
Todaro, M. P., & Smith, S. C. (2020). Economic development (13th ed.). Pearson.
Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford University Press.
Stiglitz, J. E. (2002). Globalization and its discontents. W. W. Norton.
5. Inklusi Keuangan & Pembangunan Inklusif
Demirgüç-Kunt, A., Klapper, L., Singer, D., Ansar, S., & Hess, J. (2018). The global Findex database 2017. World Bank.
World Bank. (2024). Financial inclusion and development report. World Bank Group.
Asian Development Bank. (2023). Timor-Leste economic and financial inclusion assessment. ADB Publications.
6. Konteks Timor-Leste & Pembangunan Nasional
World Bank. (2024). Timor-Leste economic update: Pathways to diversification. World Bank Group.
Asian Development Bank. (2023). Timor-Leste: Country partnership strategy 2023–2027. ADB.
International Monetary Fund. (2023). Timor-Leste: Article IV consultation report. IMF.
Hill, H. (2012). Timor-Leste’s development challenges: A new nation facing old problems. Asian Economic Papers, 11(3), 1–25.
7. Ekonomi Institusional & Negara Pembangunan
North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge University Press.
Evans, P. (1995). Embedded autonomy: States and industrial transformation. Princeton University Press.
Amsden, A. H. (1989). Asia’s next giant: South Korea and late industrialization. Oxford University Press.
8. Konsep Ekonomi Alternatif & Lokal
Escobar, A. (1995). Encountering development: The making and unmaking of the Third World. Princeton University Press.
Sachs, W. (Ed.). (1992). The development dictionary: A guide to knowledge as power. Zed Books.
Gudynas, E. (2011). Buen vivir: Today’s tomorrow. Development, 54(4), 441–447.
No comments:
Post a Comment
🔒 Komentar kamu akan ditinjau sebelum ditampilkan. Mari berdiskusi dengan sopan dan saling menghargai.