30 Agostu:
Sakrifísiu ba Liberdade, Responsabilidade ba Futuru Ekonómiku
Husi: Carlos Siares Ribeiro, Lic.Eco., MM — Dosente Universidade Da Paz
Maibé komemorasaun ida la
bele para de'it iha memória no serimónia oficiál. Se ita hakarak fó valór
loloos ba sakrifísiu boot ida ne'e, ita presiza husu ho onestu: liu 27 tinan
hafoin votu istóriku ne'e, saida mak povo hetan? Independénsia polítika mak realidade
konkretu no bonita, maibé independénsia ekonómika seidauk to'o iha ita nia
liman.
Dezafiu ne'ebé Ita La Bele Fila Kotuk Husi Nia
Dadus foun hatudu
situasaun urjente ida. Fundu Petrolíferu Timor-Leste ohin loron iha valór besik
US$19 bilaun, rezultadu husi jestaun disiplinadu durante ona tinan barak. Maibé
iha 2025, besik 73% husi orsamentu jerál Estadu depende ba retirada husi fundu
ne'e. Aleinde ne'e, iha Juñu 2025, kampu gás Bayu-Undan — matarai rendimentu
prinsipál ba nasaun durante besik rua-nulu tinan — para produsaun ona. Ida ne'e
la'ós de'it estatístika seidauk iha signifikadu; ida ne'e avizu klaru no
urjente katak ekonomia Timor-Leste depende demais ba mina-rai no gás, enkuantu
setór produtivu seluk — hanesan agrikultura, turizmu, no indústria kiik-kiik —
seidauk dezenvolve tuir potensiál loloos.
Iha kontestu ida ne'e, mak importante atu husu: povo halo ona nia esforsu, entrega ona sakrifísiu no determinasaun ba rai ida ne'e — agora saida mak jerasaun ohin loron nia esforsu, atu selu fila fali sakrifísiu sira ne'e liuhusi dezenvolvimentu ekonómiku ne'ebé produtivu no sustentável?
Ema Mak Rikusoin Ne'ebé Nunka Remata
Xave prinsipál ida ne'ebé
ita la bele haluha mak edukasaun no kapasitasaun umana. Rikusoin natureza —
mina-rai, gás, ka rekursu naturál seluk — sempre iha nia limite, sempre bele
remata. Maibé kapasidade povo nian, kuandu investe ho di'ak no ho paciensia,
kontinua kresse no sai fundamentu forte ba dezenvolvimentu sustentável.
Ohin loron, dadus hatudu
katak besik metade husi jerasaun foinsa'e Timor-Leste, entre idade 18 to'o 34,
planeia ona atu buka servisu iha rai liur. Ida ne'e sinál ida ne'ebé ita
presiza lee ho seriu: ekonomia lokál seidauk fó oportunidade sufisiente ba enerjia
no kapasidade jerasaun foun sira. Duni, remesa husi trabalhadór migrante sira
sai importante tebes ba ekonomia domestiku — besik 12% husi Produtu Interna
Bruta (PIB), aumenta makas husi 4.5% deit iha 2022. Maibé migrasaun laboral la
bele sai solusaun permanente ka planu prinsipál ba dezenvolvimentu nasaun ida.
Se ita la investe ho seriu iha edukasaun kualidade no formasaun profisionál,
ita sei kontinua "esporta" ita nia rekursu umana — riku-soin ne'ebé,
iha realidade, importante liu fali mina-rai ka gás.
Saida Mak Ita Bele Halo?
Atu transforma
determinasaun istóriku ba dezenvolvimentu konkretu, governu, setór privadu, no
sosiedade sivíl presiza servisu hamutuk iha buat balun ne'ebé importante liu.
Dahuluk, hametin
kualidade sistema edukasaun báziku no sekundáriu, atu prepara joven sira ho
kompeténsia ne'ebé merkadu servisu real presiza — inklui lian estranjeiru,
teknolojia dijitál, no koñesimentu téknika iha agrikultura no turizmu.
Daruak, dezenvolve no
aumenta formasaun vokasionál no téknika ne'ebé konekta diretamente ho
nesesidade indústria, atu joven sira sai produtór no empreendedór, la'ós de'it
konsumidór ka trabalhadór migrante ba rai seluk.
Datoluk, kria ambiente
favorável liu ba investimentu no negósiu kiik-kiik, liuhusi governasaun ne'ebé
di'ak, transparénsia, no rezolve dispútas terra ne'ebé sai obstákulu boot ba
konfiansa investór.
Da-haat, kontinua no
aselera diversifikasaun ekonómika liuhusi turizmu ho konetividade a'as liu,
agrikultura ho valór agregadu, no ekonomia dijitál — setór sira ne'ebé loloos
bele fó servisu ba populasaun jovem ne'ebé sei kontinua kresse iha tinan sira oin
mai.
Konkluzaun: Determinasaun Foun ba Jerasaun Foun
Loron 30 Agostu la'ós
de'it selebrasaun ba votu ida ne'ebé akontese iha 1999. Ida ne'e mós obrigasaun
moral ba jerasaun ohin loron, atu hatudu katak sakrifísiu povo nian la fó
rezultadu de'it iha bandeira nasionál no soberania polítika, maibé mós iha kualidade
moris konkretu — servisu di'ak, edukasaun di'ak, no futuru ekonómiku ne'ebé la
depende de'it ba rikusoin naturál ne'ebé bele remata baibain lalais.
Determinasaun ne'ebé povo
Timor-Leste hatudu iha 1999 tenke sai inspirasaun ba determinasaun foun ohin
loron: determinasaun atu investe iha ema, la'ós de'it iha rekursu naturál.
Tanba rai ida bele lakon mina-rai ninia, maibé rai ida nunka lakon, se nia povo
iha kapasidade, koñesimentu, no korajen atu hari futuru ba sira nia an rasik.
Ida ne'e mak forma loloos atu selu fila sakrifísiu sira husi 30 Agostu 1999 —
la'ós liuhusi diskursu de'it, maibé liuhusi asaun konkretu iha edukasaun,
kapasitasaun, no governasaun di'ak ba jerasaun sira ne'ebé sei mai.
Fontes/referénsia:
Governu Timor-Leste; Office Holidays; East Asia Forum, "Timor-Leste's
search for growth beyond oil" (Fev 2026); World Bank/ADB, projeksaun
ekonómika Timor-Leste 2025–2027.
No comments:
Post a Comment
🔒 Komentar kamu akan ditinjau sebelum ditampilkan. Mari berdiskusi dengan sopan dan saling menghargai.