Wednesday, October 7, 2026

Kooperativa nu’udar Abut ba Dezenvolvimentu Ekonomia Nasionál

 Husi Suku ba Nasaun: Kooperativa nu’udar Abut ba Dezenvolvimentu Ekonomia Nasionál

Husi: Carlos Soares Ribeiro, Dosente Universidade da Paz


Ekonomia nasaun ida la moris husi kapitál de'it. Ekonomia moris husi suku sira: husi to'os, tasi, ai-han ne'ebé povu produz loron-loron, no husi kbiit atu fa'an produtu ne'e ho folin justu. Iha kontestu Timor-Leste, ita-nia populasaun maioria sei hela iha área rurál no moris husi agrikultura. Tanba ne'e, kooperativa la'ós opsaun alternativa ida de'it. Kooperativa maka pilar estratéjiku no abut ba dezenvolvimentu nasionál.

Realidade: kria Kooperativa barak, Sobrevivénsia uitoan

Dadus públiku hatudu dezafiu ida ne'ebé ita labele taka. Iha 2023, Governu anúnsia katak kooperativa hamutuk 452 ona. Maibé tuir dadus SECoop iha tinan 2026, kooperativa ne'ebé sei ativa maka 276 de'it, ho membru besik 42.000. Ne'e katak kooperativa barak ne'ebé hari'i ona, la kontinua.

Liu husi númeru ne'e, ita aprende lisaun ida: hari'i kooperativa fasil, maibé halo kooperativa moris kleur maka difisil. Problema la'ós falta vontade. Problema maka falta kondisaun: kapasidade jestaun, asesu ba merkadu, infraestrutura pós-kolleita, no apoiu institusionál ne'ebé kontinua.

Tanba sá mak suku?

Suku maka unidade sosiál no ekonómika ne'ebé besik liu ba povu. Iha suku, ema koñese malu, fiar malu, no iha ona tradisaun servisu hamutuk hanesan tara bandu, hakfoek, no badame. Kapitál sosiál ida ne'e maka fundasaun natural ba kooperativa. Se ekonomia suku buras, rezultadu sei sa'e ba postu, munisípiu, to'o nasionál. Ida ne'e maka ekonomia ne'ebé kresce husi okos ba leten (bottom-up), la'ós husi leten ba okos.

Saida mak Governu tenke halo?

1. Fó prioridade polítika no kuadru legál ne'ebé klaru. Governu presiza asume kooperativa nu'udar prioridade nasionál iha planu dezenvolvimentu no iha Orsamentu Jerál Estadu, la'ós programa sasolok ida. Lei Kooperativa (DL 16/2004) presiza atualiza. Rejistu iha SERVE presiza simplifika. Kooperativa krédit presiza hetan kuadru supervizaun ne'ebé proteje osan membru sira-nian.

2. Investe iha kapasitasaun, molok investe iha osan. Kooperativa monu dala barak tanba jestaun fraku, la'ós tanba falta osan. Governu tenke hari'i programa formasaun permanente kona-ba kontabilidade báziku, governasaun, literasia finanseira, no marketing. Programa ne'e bele halo hamutuk ho universidade sira (UNTL, UNPAZ), BCTL, no banku komersiál sira. Kada suku presiza iha ajente kooperativa ida ne'ebé hetan formasaun no akompaña kooperativa sira iha terrenu.

3. Prepara kondisaun fíziku: armazen no asesu ba merkadu. Agrikultór barak fa'an produtu ho folin ki'ik tanba la iha fatin atu rai no la iha dalan atu to'o merkadu. Armazen (armajen) iha kada suku, ho sistema tratamentu pós-kolleita, sei permite kooperativa rai produtu, kontrola kualidade, no fa'an iha tempu ne'ebé folin di'ak. Ida ne'e tenke liga ho estrada rurál no kontratu kompra husi Estadu, hanesan fornesimentu ba Merenda Eskolár no ba Forsa Defeza.

4. Desentraliza apoiu ba Poder Lokál. Munisípiu no xefe suku maka hatene di'ak liu potensiál no nesesidade iha sira-nia área. Tanba ne'e, kompeténsia ba promosaun, akompañamentu, no orsamentu apoiu ba kooperativa presiza transfere ba Governu Lokál. Maibé iha prinsípiu ida ne'ebé ita tenke kaer metin: Governu fó podér ba atu apoia, la'ós atu kontrola. Tuir prinsípiu internasionál kooperativa, kooperativa tenke otónomu no membru sira maka na'in. Esperiénsia rejionál hatudu katak kooperativa ne'ebé Estadu hari'i husi leten no kontrola, dala barak monu kuandu apoiu Estadu para. Sira la iha na'in-rasik iha komunidade.

5. Establese kooperativa iha kada suku, ho sustentabilidade."kooperativa ida iha kada suku" di'ak, maibé presiza halo ho etapa. Hahú ho suku ne'ebé iha ona produtu ho potensiál merkadu hanesan kafé, hare, batar, ikan, ka artezanatu. Uza modelu susesu sira nu'udar ezemplu ba suku seluk. Avalia anualmente ho indikadór klaru: hira mak ativa, hira mak lukru, no hira mak fó benefísiu real ba membru.

Konkluzaun

Dezenvolvimentu nasionál la hahú iha Dili. Dezenvolvimentu hahú iha suku. Kuandu agrikultór, peskadór, no feto artezaun sira hamutuk iha kooperativa ne'ebé forte, sira hetan kbiit atu negosia folin, asesu ba kréditu, no rai rendimentu iha komunidade rasik. Ne'e maka ekonomia ne'ebé inkluzivu no sustentável.

Ita la presiza kooperativa barak iha papél. Ita presiza kooperativa ne'ebé moris, ne'ebé povu mak na'in, no ne'ebé Estadu apoia ho konsisténsia. Halo ekonomia suku buras, nasaun sei buras.


Kooperativa ne'ebé ativa no númeru membru sira mai husi Sekretaria Estadu ba Kooperativa (SECoop), 2026.

 

Saturday, September 26, 2026

DOMIN hahu Iha Hanoin

 

CARLOS SOARES RIBEIRO

DOMIN

HAHÚ IHA HANOIN

Viajen husi Pensamentu, Emosaun, Asaun to'o Rezultadu

Siklu Domin ne'ebé Transforma Moris

Hanoin ho domin  •  Sente ho domin  •  Halo ho domin

Dili, Timor-Leste  •  2026


 

DOMIN HAHÚ IHA HANOIN

Viajen husi Pensamentu, Emosaun, Asaun to'o Rezultadu

Hakerek-na'in: Carlos Soares Ribeiro

Edisaun dahuluk, Setembru 2026 — Dili, Timor-Leste

Lian: Tetun (ortografia INL)

Istória sira iha livru ne'e mak istória ilustrativa. Naran no karakter sira la refere ba ema loloos.

Livru ne'e la substitui konsulta ho psikólogu, konselleiru ka profisionál saúde.

Dedikadu ba ema hotu ne'ebé hakarak hahú fali — ho domin.


 

Índise

Liafuan Uluk............................................................................................................. 4

Introdusaun: Siklu Domin — Mapa ba Moris ne'ebé Di'ak........................................... 6

Kapítulu 1: Pensamentu — Hanoin mak Rai-henek Domin............................ 10

Kapítulu 2: Emosaun — Laran mak Bee-matan Domin.................................. 16

Kapítulu 3: Asaun — Domin Moris iha Hahalok............................................. 23

Kapítulu 4: Rezultadu — Kolleita husi Domin................................................. 29

Kapítulu 5: Siklu Domin Kompletu — Kesi Elementu Haat........................... 35

Kapítulu 6: Siklu Domin iha Moris Timor-oan................................................ 39

Kapítulu 7: Pratika Siklu Domin — Programa Loron 30................................ 44

Kapítulu 8: Valór Neen husi Domin — Ai-abut ba Siklu Domin.................... 50

Konkluzaun: Domin Hahú iha Hanoin, Remata iha Moris.......................................... 61

Glosáriu Terminolojia.............................................................................................. 63

Referénsia............................................................................................................... 66


 

Liafuan Uluk

Livru ne'e moris husi pergunta simples ida ne'ebé ha'u rona beibeik iha uma, iha servisu-fatin, iha sala-aula no iha komunidade: "Tanbasá ema balun moris ho dame no susesu, maibé ema seluk, maske servisu makaas, sente laran-mamuk no la to'o iha nia mehi?" Resposta ba pergunta ne'e la'ós iha osan de'it, la'ós iha edukasaun de'it, no la'ós iha sorte de'it. Resposta ne'e hahú iha fatin ida ne'ebé ita la haree ho matan: iha ita-nia hanoin.

Espesialista sira iha psikolojia, neurosiénsia no filozofia hatudu ona durante tinan atus ida resin katak buat hotu ne'ebé ita hetan iha moris — rezultadu — mai husi hahalok ne'ebé ita halo — asaun. Hahalok ne'e mai husi sentimentu ne'ebé ita sente — emosaun. No sentimentu ne'e mai husi oinsá ita hanoin — pensamentu. Ne'e mak siklu ida ne'ebé kaer ita-nia moris loron-loron: Pensamentu → Emosaun → Asaun → Rezultadu.

Maibé livru ne'e hakarak la'o liu. Siklu ne'e bele la'o ba diresaun rua: ba destruisaun ka ba moris. Hanoin ne'ebé nakonu ho ta'uk, hirus no inveja sei fó sai emosaun aat, hahalok aat no rezultadu aat. Maibé hanoin ne'ebé hahú ho domin sei fó sai emosaun di'ak, hahalok di'ak no rezultadu ne'ebé fó moris ba ita-an, ba família, ba komunidade no ba nasaun. Tanba ne'e, livru ne'e fó naran ba siklu ne'e katak Siklu Domin.

Ha'u hakerek livru ne'e ba públiku jerál — ba inan-aman, ba joven sira, ba funsionáriu, ba estudante, ba lider komunidade no ba ema hotu ne'ebé hakarak moris ho signifikadu. Lian ne'ebé uza simples, ezemplu sira mai husi moris loron-loron iha Timor-Leste, no teoria sira husi peritu mundiál sira esplika ho lian ne'ebé fasil atu komprende. Iha kapítulu ida-idak, ita-boot sei hetan istória ilustrativa, esplikasaun teoria, lisaun kona-ba domin, pergunta refleksaun no exersísiu prátiku.

Hakarak ha'u-nia laran katak livru ne'e la'ós atu lee de'it, maibé atu pratika. Domin la'ós liafuan ida ne'ebé ita koalia de'it; domin mak dalan ida ne'ebé ita la'o loron-loron. Karik livru ne'e bele sai hanesan ahi-oan ki'ik ida ne'ebé lakan iha ita-boot nia laran, no husi ne'ebá lakan ba ema seluk.

"Hanoin ho domin, sente ho domin, halo ho domin — no moris sei fó fali domin ba ita."

Dili, Setembru 2026

Carlos Soares Ribeiro


 

Introdusaun: Siklu Domin — Mapa ba Moris ne'ebé Di'ak

Rai-henek no Ai-fuan

Iha Timor-Leste, ita-nia avó sira hatene lisan ida ne'ebé simples maibé kle'an: saida mak ita kuda, ne'e mak ita sei ku'u. Se ita kuda batar, ita sei ku'u batar. Se ita kuda ai-dila, ita sei ku'u ai-dila. Ita labele kuda fore-rai no hein atu ku'u hare. Lei natureza ne'e mós kona-ba moris ema nian. Ita-nia hanoin mak rai-henek. Ita-nia emosaun mak bee no rai ne'ebé halo rai-henek ne'e moris. Ita-nia asaun mak ai-hun ne'ebé sa'e ba leten. No ita-nia rezultadu mak ai-fuan ne'ebé ita ku'u no han.

Se ita hakarak ai-fuan ne'ebé di'ak — família ne'ebé hakmatek, servisu ne'ebé susesu, isin ne'ebé saudável no komunidade ne'ebé unidu — ita labele hahú husi ai-fuan. Ita tenke hahú husi rai-henek. Ita tenke hahú husi hanoin. No rai-henek ne'ebé di'ak liu hotu ne'ebé ema bele kuda mak domin.

Liafuan Haat ne'ebé Kaer Moris

Molok ita tama ba kapítulu sira, mai ita komprende uluk liafuan haat ne'ebé sai hanesan pilar ba livru ne'e:

Elementu

Signifikadu Simples

Pergunta Xave

Iha Siklu Domin

Pensamentu

Buat ne'ebé ita hanoin, fiar no interpreta kona-ba an rasik, ema seluk no mundu

"Ha'u hanoin saida?"

Hanoin ho domin

Emosaun

Sentimentu ne'ebé moris iha laran no isin hafoin hanoin

"Ha'u sente saida?"

Sente ho domin

Asaun

Hahalok, liafuan no desizaun ne'ebé ita halo

"Ha'u halo saida?"

Halo ho domin

Rezultadu

Konsekuénsia ne'ebé mosu husi asaun, ba ita-an no ema seluk

"Ha'u simu saida?"

Simu no fahe domin

 

Figura 1. Siklu Domin: Pensamentu → Emosaun → Asaun → Rezultadu

Liafuan haat ne'e la'ós buat ne'ebé mesak-mesak. Sira kesi malu hanesan kadeia. No kadeia ne'e la'ós liña direita de'it, maibé sírkulu: rezultadu ne'ebé ita hetan sei fila fali hodi forma hanoin foun. Ema ne'ebé hetan susesu ki'ik sei hanoin, "Ha'u bele." Ema ne'ebé hetan falla bele hanoin, "Ha'u la bele." Tanba ne'e, siklu ne'e bele sai siklu ne'ebé hasa'e ka siklu ne'ebé hatuun.

Tanbasá Domin?

Bele iha ema ruma husu: "Tanbasá mak livru kona-ba pensamentu no rezultadu tenke ko'alia kona-ba domin? La'ós ne'e livru kona-ba susesu ka?" Resposta mak ne'e: peritu sira iha área oioin hatudu katak domin mak forsa ne'ebé forte liu hotu atu muda siklu ne'e ba diresaun di'ak.

•      Erich Fromm (1956), psikólogu no filózofu Alemaun, hakerek iha nia livru The Art of Loving katak domin la'ós sentimentu ne'ebé monu mai ita tanba sorte, maibé arte ida ne'ebé ema tenke aprende no pratika ho dixiplina, konsentrasaun no pasiénsia.

•      M. Scott Peck (1978), psikiatra Amerikanu, define domin nu'udar hakarak atu hanaruk an rasik hodi haburas moris espirituál ema seluk nian ka an rasik nian. Ho liafuan seluk, domin mak desizaun no asaun, la'ós sentimentu de'it.

•      Barbara Fredrickson (2013), peritu psikolojia pozitiva, hatudu katak domin mosu iha "momentu ki'ik" sira bainhira ema rua fahe emosaun pozitiva hamutuk, no momentu sira ne'e hadi'ak saúde isin no neon.

•      Estudu Harvard kona-ba Dezenvolvimentu Adultu, ne'ebé segue ema atus ba atus durante tinan 80 resin, konklui katak relasaun ne'ebé di'ak no nakonu ho domin mak fatór prinsipál ba moris ne'ebé kontente no saudável (Waldinger & Schulz, 2023).

Entaun domin la'ós buat "maran" ka buat ne'ebé ba poeta sira de'it. Domin mak fundamentu siéntifiku no espirituál ba moris ne'ebé di'ak.

Terminolojia Domin iha Livru Ne'e

Atu ita ko'alia lian hanesan, livru ne'e uza terminolojia domin tuir mai ne'e:

Termu

Signifikadu iha Livru Ne'e

Domin

Forsa laran nian ne'ebé hakarak di'ak ba an rasik no ba ema seluk, hatudu liu husi hanoin, sentimentu no hahalok

Hadomi

Asaun atu hatudu domin; verbu ba domin

Hadomi an

Domin ba an rasik ho respeitu, kuidadu no responsabilidade — la'ós egoízmu

Hanoin domin

Pensamentu ne'ebé haree an rasik no ema seluk ho matan di'ak, esperansa no respeitu

Laran domin

Emosaun ne'ebé nakonu ho kmanek, hakmatek, gratidaun no kompaixaun

Hahalok domin

Asaun konkretu ne'ebé fó moris: tulun, rona, perdua, fó tempu, servisu ho kualidade

Fuan domin

Rezultadu husi siklu domin: relasaun di'ak, dame, susesu no signifikadu

Siklu Domin

Kadeia Pensamentu → Emosaun → Asaun → Rezultadu ne'ebé hahú no remata ho domin

 

Oinsá Uza Livru Ne'e

Livru ne'e fahe ba kapítulu ualu. Kapítulu 1 to'o 4 esplika elementu ida-idak husi Siklu Domin ho teoria peritu sira. Kapítulu 5 kesi elementu haat ne'e sai sistema ida. Kapítulu 6 aplika Siklu Domin iha kontestu Timor-Leste: família, servisu, komunidade no nasaun. Kapítulu 7 fó programa prátiku loron 30 nian no formuláriu refleksaun. No Kapítulu 8 esplika valór neen husi domin — pasiénsia, hakraik an, rona malu, respeitu, domin no tulun malu — ne'ebé sai ai-abut ba Siklu Domin no kesi fali kapítulu hotu. Ita-boot bele lee husi kapítulu dahuluk to'o ikus, ka bele hili kapítulu ne'ebé ita-boot presiza liu. Maibé sujestaun ida: lee ho kaneta iha liman. Hakerek ita-boot nia resposta ba pergunta refleksaun sira. Domin sai forte liu bainhira ita pratika, la'ós bainhira ita lee de'it.


 

KAPÍTULU 1

Pensamentu — Hanoin mak Rai-henek Domin

Istória Ilustrativa: Maria no Liafuan Ida

Maria mak inan ida iha Baucau ho oan na'in tolu. Loron ida, nia oan-mane boot, Tomás, fila husi eskola ho nota aat iha matemátika. Maria nia hanoin dahuluk mak: "Oan ne'e baruk. Nia la hakarak aprende. Nia sei la sai ema." Hanoin ne'e halo nia laran hirus lalais. Nia hakilar ba Tomás, no Tomás tama ba kuartu ho laran-moras. Loron hirak tuir mai, Tomás la hakarak ko'alia ho inan, no nia nota la sa'e.

Semana ida tuir mai, Maria hetan sorumutu ho mestra Tomás nian. Mestra ne'e dehan katak Tomás la haree di'ak kuadru iha sala-aula tanba nia tuur iha kotuk. Maria hakfodak. Hanoin foun ida tama iha nia ulun: "Oan ne'e la'ós baruk. Nia presiza tulun." Hanoin foun ne'e halo nia laran sai kalma no nakonu ho kompaixaun. Nia hakoak Tomás, husu deskulpa, no lori nia ba haree matan. Fulan rua tuir mai, nota Tomás nian sa'e, no relasaun inan-oan sai di'ak liu.

Situasaun la muda. Nota aat hanesan de'it. Maibé hanoin muda, no hanoin ne'ebé muda ne'e muda emosaun, asaun no rezultadu. Ne'e mak kbiit pensamentu nian.

Saida mak Pensamentu?

Pensamentu mak atividade neon nian ne'ebé ita uza atu komprende, interpreta no fó signifikadu ba buat ne'ebé akontese. Pensamentu la'ós de'it buat ne'ebé ita hanoin ho konxiénsia; parte boot husi ita-nia hanoin la'o mesak, lalais no automátiku, hanesan bee ne'ebé suli iha mota. Ita-nia fiar, valór, esperiénsia uluk, kultura no edukasaun hotu-hotu forma "matan-dalan" ne'ebé ita uza atu haree mundu.

Pensamentu iha nível tolu:

•      Pensamentu automátiku — hanoin lalais ne'ebé mosu mesak iha momentu ida, hanesan "Ha'u sei falla" ka "Nia la gosta ha'u."

•      Fiar intermediáriu — regra no atitude ne'ebé ita kaer, hanesan "Se ha'u halo sala, ema sei hamoe ha'u."

•      Fiar prinsipál (core beliefs) — fiar kle'an kona-ba an rasik, ema seluk no mundu, hanesan "Ha'u la iha valór" ka "Ha'u merese domin."

Teoria Peritu Sira kona-ba Pensamentu

Teoria 1 — Modelu Kognitivu Aaron T. Beck

Aaron T. Beck (1921–2021), psikiatra Amerikanu no fundadór Terapia Kognitiva, deskobre iha dékada 1960 katak ema ne'ebé sente depresaun iha pensamentu automátiku negativu ne'ebé repete beibeik kona-ba an rasik, mundu no futuru — ne'ebé nia bolu "tríade kognitiva". Beck hatudu katak la'ós situasaun mak halo ema sente aat, maibé interpretasaun kona-ba situasaun ne'e. Bainhira ema aprende atu identifika no hadi'ak hanoin sira ne'e, nia emosaun no hahalok mós sai di'ak. Modelu ne'e sai baze ba Terapia Kognitiva-Komportamentál (TKK/CBT), ne'ebé ohin loron uza iha mundu tomak.

 

Teoria 2 — Modelu ABC Albert Ellis

Albert Ellis (1913–2007), psikólogu Amerikanu, harii Terapia Rasionál-Emotiva-Komportamentál (REBT). Nia modelu ABC esplika:

•      A (Activating event) — eventu ne'ebé akontese.

•      B (Belief) — fiar ka hanoin kona-ba eventu ne'e.

•      C (Consequence) — konsekuénsia emosionál no komportamentál.

Ema barak hanoin katak A mak kauza C. Maibé Ellis hatudu katak B mak kauza C. Iha istória Maria, A = nota aat; B dahuluk = "oan baruk" → C = hirus no hakilar. B daruak = "oan presiza tulun" → C = kompaixaun no tulun.

 

Teoria 3 — James Allen: "As a Man Thinketh"

James Allen (1864–1912), hakerek-na'in Inglés, hakerek iha 1903 livru ki'ik ida ne'ebé to'o ohin loron sei lee: As a Man Thinketh. Nia uza imajen jardín: neon ema nian hanesan jardín ida. Se ita la kuda ai-funan, du'ut fuik sei moris mesak. Ema mak jardineiru ba nia neon rasik, no nia karakter mak soma husi nia hanoin hotu. Allen hanorin katak ema la'ós vítima ba nia situasaun; nia hanoin mak hatudu dalan ba nia situasaun.

 

Teoria 4 — Neuroplastisidade: Donald Hebb

Donald O. Hebb (1904–1985), neuropsikólogu Kanadianu, propoin iha 1949 prinsípiu ne'ebé ohin loron ema sumariza ho fraze: "neurónio sira ne'ebé ativa hamutuk, sei kesi hamutuk." Signifika katak hanoin ne'ebé ita repete beibeik harii "dalan" iha kakutak. Se ita hanoin negativu loron-loron, dalan negativu sai luan no fasil atu la'o. Maibé se ita pratika hanoin domin beibeik, kakutak sei harii dalan foun. Kakutak la'ós fatuk ne'ebé la muda; kakutak hanesan rai ne'ebé bele kuda fali.

 

Teoria 5 — Mentalidade Kresimentu: Carol S. Dweck

Carol S. Dweck, profesora iha Universidade Stanford, hatudu liu husi peskiza tinan barak katak ema iha mentalidade rua. Mentalidade fixa fiar katak kbiit no intelijénsia la bele muda. Mentalidade kresimentu fiar katak kbiit bele dezenvolve liu husi esforsu, aprendizajen no tulun husi ema seluk. Ema ho mentalidade kresimentu simu dezafiu, aprende husi falla no la'o nafatin. Dweck (2006) mós hatudu katak oinsá inan-aman no mestre sira hahi labarik — hahi esforsu duké hahi "matenek" de'it — forma mentalidade ne'e.

 

Pensamentu no Domin: Hanoin Domin

Husi teoria sira ne'e, ita aprende katak pensamentu mak pontu hahú ba Siklu Domin. Ema ne'ebé hakarak hadomi, tenke hahú husi hanoin domin. Saida mak hanoin domin?

Hanoin domin mak pensamentu ne'ebé haree an rasik, ema seluk no situasaun ho matan ne'ebé nakonu ho respeitu, esperansa no hakarak di'ak. Hanoin domin la'ós hanoin naif ka hanoin ne'ebé taka matan ba realidade. Hanoin domin haree problema, maibé haree mós posibilidade. Haree sala, maibé haree mós ema nia valór.

Tabela tuir mai hatudu diferensa entre hanoin ne'ebé la iha domin no hanoin domin:

Situasaun

Hanoin la ho Domin

Hanoin Domin

Kolega servisu tarde

"Nia la respeita ha'u."

"Karik iha buat ruma akontese ba nia. Ha'u sei husu."

Ha'u halo sala iha servisu

"Ha'u bosu. Ha'u sempre falla."

"Ha'u aprende buat foun. Ha'u sei hadi'ak."

Oan la rona liafuan

"Oan ne'e aat."

"Oan ne'e presiza ha'u-nia atensaun no matadalan."

Viziñu susesu

"Nia sorte de'it, ka nia halo buat aat."

"Di'ak ba nia. Ha'u bele aprende husi nia."

Moris difisil

"Moris la justu. Ha'u vítima."

"Ha'u bele hili oinsá atu hatán."

 

Hadomi An husi Hanoin

Domin hotu hahú husi fatin ida ne'ebé ema dala barak haluha: domin ba an rasik. Erich Fromm hatete katak ema ne'ebé la hadomi nia an rasik, susar atu hadomi ema seluk ho loloos. Hadomi an la'ós egoízmu. Egoízmu mak hanoin de'it kona-ba an rasik no la haree ema seluk. Hadomi an mak fó respeitu, kuidadu no responsabilidade ba an rasik, hodi ita bele iha forsa atu fahe ba ema seluk.

Kristin Neff, peritu kona-ba kompaixaun ba an rasik (self-compassion), identifika elementu tolu: (1) laran-di'ak ba an rasik duké julga an makaas; (2) komprende katak ema hotu sofre no halo sala — ita la mesak; no (3) konxiénsia plena (mindfulness) atu haree ita-nia sentimentu ho kalma, la nega no la hahú boot demais. Peskiza Neff nian hatudu katak ema ho kompaixaun ba an rasik la sai "baruk", maibé sira iha motivasaun forte liu atu hadi'ak an tanba sira la ta'uk falla.

Hanoin ne'ebé ita ko'alia ba an rasik iha laran — "lian laran" — iha kbiit boot. Se ita ko'alia ba an rasik hanesan inimigu, ita sei moris hanesan iha funu. Se ita ko'alia ba an rasik hanesan belun ne'ebé di'ak, ita sei moris ho dame.

Oinsá Hadi'ak Pensamentu: Metodu "HARE"

Atu pratika hanoin domin, uza metodu simples haat ne'ebé ha'u bolu HARE (hanesan hare ne'ebé ita kuda):

•      H — Hapara: Bainhira ita sente emosaun makaas, hapara uluk. Dada iis kle'an dala tolu.

•      A — Atu hatene: Husu ba an, "Ha'u hanoin saida agora dadaun?" Hakerek hanoin automátiku ne'e.

•      R — Rekonsidera: Husu, "Hanoin ne'e loos 100%? Iha evidénsia saida? Iha interpretasaun seluk?"

•      E — Eskolla hanoin domin: Hili hanoin foun ne'ebé loos, justu no nakonu ho domin.

Metodu ne'e simplifika prinsípiu husi Beck no Ellis ne'ebé terapeuta sira uza iha mundu tomak. Pratika loron-loron, no kakutak sei harii dalan foun, hanesan Hebb hatudu.

Lisaun ba Domin

•      Rezultadu ne'ebé ita hakarak tenke hahú husi hanoin ne'ebé ita kuda.

•      La'ós eventu mak determina ita-nia sentimentu, maibé ita-nia interpretasaun.

•      Hanoin domin haree realidade ho matan loos no laran luak.

•      Hadomi an mak rai-henek ba domin ba ema seluk.

•      Kakutak bele muda; hanoin foun bele aprende.

•      Hakraik an no pasiénsia hamoris hanoin domin (haree Kapítulu 8).

Pergunta Refleksaun

•      Hanoin automátiku saida mak mosu beibeik iha ita-boot nia ulun kona-ba ita-boot nia an rasik?

•      Situasaun ida iha semana ne'e ne'ebé ita-boot interpreta ho hanoin la ho domin. Oinsá mak hanoin domin sei haree situasaun ne'e?

•      Se ita-boot ko'alia ba belun di'ak ida hanesan ita-boot ko'alia ba an rasik, belun ne'e sei sente oinsá?

Exersísiu: Jornál Hanoin Domin

Durante loron hitu, iha kalan molok toba, hakerek iha kadernu: (1) situasaun ida ne'ebé halo ita-boot sente aat; (2) hanoin automátiku ne'ebé mosu; (3) hanoin domin ne'ebé ita-boot bele hili. Iha loron ikus, lee fali hotu no haree padraun ne'ebé mosu.


 

KAPÍTULU 2

Emosaun — Laran mak Bee-matan Domin

Istória Ilustrativa: Joni no Hirus iha Servisu

Joni mak funsionáriu joven ida iha Dili. Nia servisu makaas no hakarak hatudu nia kbiit. Loron ida, iha enkontru, nia xefe kritika nia relatóriu iha ema hotu nia oin. Joni sente nia oin manas, nia fuan tuku lalais, no nia liman kaer metin. Nia hakarak hatán ho liafuan makaas. Maibé Joni lembra buat ida ne'ebé nia aprende: "Naran-fó ba emosaun." Iha nia laran, nia dehan: "Ha'u sente moe no hirus." Hafoin naran-fó, nia sente emosaun ne'e tuun uitoan. Nia dada iis kle'an no dehan: "Obrigadu ba komentáriu. Ha'u sei hadi'ak relatóriu ne'e."

Hafoin enkontru, Joni ba hasoru nia xefe no husu matadalan. Xefe ne'e hakfodak, tanba nia hein katak Joni sei hirus. Sira ko'alia ho kalma, no xefe esplika buat ne'ebé nia hakarak. Fulan tolu tuir mai, Joni hetan responsabilidade foun tanba nia xefe haree nia matenek emosionál.

Emosaun la'ós inimigu. Emosaun mak mensajen. Maibé ita mak tenke sai na'in ba emosaun, la'ós emosaun mak sai na'in ba ita.

Saida mak Emosaun?

Emosaun mak reasaun kompletu ida ne'ebé envolve neon no isin. Bainhira ita sente emosaun, iha buat tolu ne'ebé akontese hamutuk: (1) esperiénsia laran — buat ne'ebé ita sente, hanesan kontente ka triste; (2) reasaun isin — fuan tuku, iis lalais, oin mean; no (3) tendénsia atu halo buat ruma — hakarak hakoak, halai, ka baku. Liafuan "emosaun" rasik mai husi lian Latina emovere, katak "book sai" — emosaun mak forsa ne'ebé book ita atu halo asaun.

Iha Siklu Domin, emosaun mak ponte entre hanoin no asaun. Hanoin ida la iha forsa se nia la hamoris emosaun. Maibé bainhira hanoin hamoris emosaun, emosaun ne'e fó enerjia atu ita halo buat ruma.

Teoria Peritu Sira kona-ba Emosaun

Teoria 1 — Emosaun Bázika: Paul Ekman

Paul Ekman, psikólogu Amerikanu, halo peskiza iha kultura oioin, inklui komunidade iha Papua Nova Guiné ne'ebé seidauk kontaktu ho mundu modernu. Nia hetan katak ema iha fatin hotu rekoñese espresaun oin nian ba emosaun bázika balun: kontente, triste, hirus, ta'uk, jijik no hakfodak. Ne'e hatudu katak emosaun mak parte natureza umana ne'ebé universál — ema Timor, ema Europa no ema Áfrika hotu sente emosaun hanesan.

 

Teoria 2 — Matenek Emosionál: Daniel Goleman

Daniel Goleman, psikólogu no jornalista siénsia, halo popular iha 1995 konseitu Matenek Emosionál (Emotional Intelligence), ne'ebé hetan husi peskiza Peter Salovey no John Mayer. Goleman argumenta katak iha moris no servisu, matenek emosionál bele importante hanesan ka liu tan intelijénsia akadémiku (QI). Nia identifika komponente lima:

•      Konxiénsia an — hatene ita sente saida no tanbasá.

•      Kontrolu an — jere emosaun, la hatán ho impulsu.

•      Motivasaun — uza emosaun hodi la'o ba objetivu.

•      Empatia — komprende emosaun ema seluk nian.

•      Kbiit sosiál — harii relasaun ne'ebé di'ak.

 

Teoria 3 — Marka Somátika: António Damásio

António Damásio, neurosientista Portugés iha Universidade Southern California, hatudu iha nia livru Descartes' Error (1994) katak emosaun la'ós kontra razaun, maibé tulun razaun. Nia estuda pasiente sira ne'ebé hetan kanek iha parte kakutak ne'ebé kontrola emosaun. Pasiente sira ne'e sei matenek no bele hanoin lójiku, maibé sira susar tebes atu halo desizaun, maski desizaun ki'ik. Damásio konklui katak emosaun fó "marka" ba opsaun sira — sinál husi isin ne'ebé dehan "ne'e di'ak" ka "ne'e perigu". La iha emosaun, ema la bele hili.

 

Teoria 4 — Teoria "Luan no Harii": Barbara Fredrickson

Barbara L. Fredrickson, profesora iha Universidade North Carolina, propoin iha 2001 teoria Broaden-and-Build (Luan no Harii). Emosaun negativu, hanesan ta'uk, halo ita-nia atensaun sai ki'ik — ita haree de'it perigu. Ne'e ajuda ita salva an. Maibé emosaun pozitivu, hanesan kontente, interese no domin, halo ita-nia hanoin sai luan: ita haree posibilidade barak liu, kriativu liu no nakloke liu ba ema seluk. Bainhira ita sente emosaun pozitivu beibeik, ita harii rekursu ba tempu naruk: amizade, matenek, saúde no resiliénsia.

 

Teoria 5 — Domin nu'udar "Rezonánsia Pozitividade" (Fredrickson, Love 2.0)

Iha nia livru Love 2.0 (2013), Fredrickson propoin definisaun foun ba domin husi siénsia. Domin la'ós de'it relasaun naruk ho kaben ka família. Domin mak momentu ki'ik ne'ebé ema rua ka liu fahe emosaun pozitivu hamutuk, hodi sira-nia hahalok no reasaun isin "tuir malu", no sira hakarak di'ak ba malu. Momentu hirak ne'e bele akontese ho oan, ho belun, ho kolega servisu, maski ho ema ne'ebé ita hasoru iha merkadu. Fredrickson dehan domin mak "nutriente" ne'ebé ita-nia isin no neon presiza hanesan ai-horis presiza loron.

 

Teoria 6 — Naran-fó ba Emosaun: Matthew Lieberman

Matthew D. Lieberman no kolega sira iha Universidade Kalifórnia, Los Angeles (UCLA) hatudu iha 2007, ho imajen kakutak, katak bainhira ema fó naran ba sira-nia emosaun (hanesan "ha'u sente hirus"), atividade iha amígdala — parte kakutak ne'ebé reaje ba ta'uk no perigu — tuun. Signifika katak ko'alia ka hakerek kona-ba emosaun ajuda kalma kakutak. Psikiatra Daniel Siegel sumariza ne'e ho fraze "Name it to tame it" — fó naran atu hakalma.

 

Emosaun no Domin: Laran Domin

Husi peritu sira, ita aprende katak emosaun la'ós buat ne'ebé ita tenke subar ka nega. Emosaun hotu iha funsaun. Hirus hatudu katak iha buat ruma ne'ebé la justu. Ta'uk hatudu perigu. Triste hatudu katak ita lakon buat ne'ebé importante. Maibé emosaun hirak ne'e bele sai aat bainhira sira kontrola ita no book ita atu halo hahalok ne'ebé kanek ema seluk ka an rasik.

Laran domin mak kondisaun emosionál ne'ebé nakonu ho kalma, gratidaun, kompaixaun no kmanek. Laran domin la signifika katak ita nunka sente hirus ka triste. Laran domin signifika katak ita simu emosaun hotu ho kalma, no ita hili atu hatán ho domin.

Iha emosaun haat ne'ebé kesi metin ho domin, no ne'ebé peskiza hatudu katak iha efeitu di'ak boot:

Emosaun Domin

Signifikadu

Efeitu Tuir Peskiza

Gratidaun (agradesimentu)

Rekoñese buat di'ak ne'ebé ita simu

Emmons & McCullough (2003): ema ne'ebé hakerek beibeik buat ne'ebé sira agradese sente moris di'ak liu no otimista liu

Kompaixaun

Sente ema seluk nia terus no hakarak tulun

Hamenus estrese no hasa'e hakarak atu tulun

Kmanek (laran-kmaan)

Laran ne'ebé la todan, la hirus kle'an

Halo relasaun sai hakmatek no fiar malu

Esperansa

Fiar katak futuru bele di'ak

Fó forsa atu kontinua iha tempu susar

 

Isin no Domin

Emosaun moris mós iha isin. Bainhira ita hakoak ema ne'ebé ita hadomi, ita-nia isin fó sai hormona ida naran oxitosina, ne'ebé siéntista sira bolu "hormona domin". Oxitosina hamenus estrese, hasa'e sentimentu fiar no kesi relasaun. Fredrickson mós hatudu katak nervu vagu — nervu ida ne'ebé liga kakutak ho fuan — funsiona di'ak liu iha ema ne'ebé sente momentu domin beibeik, no ne'e iha relasaun ho saúde fuan ne'ebé di'ak.

Signifika katak domin la'ós de'it buat espirituál. Domin mak mós ai-moruk ba isin. Bainhira ita moris ho laran domin, ita-nia isin mós moris di'ak liu.

Oinsá Jere Emosaun: Metodu "LARAN"

Atu pratika laran domin, uza metodu lima LARAN:

•      L — Lemba: Rekoñese katak emosaun mosu. Sente iha isin: "Ha'u-nia fuan tuku lalais."

•      A — Anota naran: Fó naran ba emosaun: "Ha'u sente hirus / ta'uk / moe / triste."

•      R — Respira: Dada iis kle'an. Iis tama ba segundu haat, kaer segundu haat, husik sai segundu neen.

•      A — Aseita: Simu emosaun la ho julgamentu: "Normál atu sente ne'e. Ha'u ema."

•      N — Nesesidade: Husu, "Emosaun ne'e hatudu nesesidade saida? Oinsá mak ha'u bele hatán ho domin?"

Metodu ne'e kombina buat ne'ebé Lieberman hatudu kona-ba naran-fó ba emosaun, buat ne'ebé Goleman hanorin kona-ba konxiénsia an no kontrolu an, no buat ne'ebé Neff hanorin kona-ba kompaixaun ba an rasik.

Emosaun iha Kultura Timor

Iha kultura Timor, ita iha liafuan barak ne'ebé hatudu katak ita-nia avó sira komprende emosaun uza "laran" nu'udar sentru: laran-di'ak, laran-moras, laran-kontente, laran-luak, laran-manas, laran-metin, laran-susar, laran-kmaan. Lian Tetun rasik hanorin ita katak emosaun hela iha laran, no laran mak fatin ne'ebé domin moris. Ema ne'ebé laran-luak mak ema ne'ebé fó ho domin. Ema ne'ebé laran-metin mak ema ne'ebé la monu fasil iha tempu susar. Ne'e mak valór ne'ebé ita bele kaer no hamoris fali.

Maibé kultura mós bele iha dezafiu. Dala barak, liuliu mane sira, hanorin katak "mane labele tanis" ka "labele hatudu laran-fraku". Peritu sira hatudu katak subar emosaun beibeik la halo ema forte; ne'e halo emosaun sai todan iha laran, no dala ruma sai fali ho forma hirus ka moras. Ema forte loloos mak ema ne'ebé bele sente, fó naran no jere nia emosaun ho domin.

Lisaun ba Domin

•      Emosaun mak mensajen, la'ós inimigu.

•      Ita bele sente emosaun hotu, maibé ita mak hili oinsá atu hatán.

•      Emosaun pozitivu halo hanoin luan no harii rekursu ba moris.

•      Domin moris iha momentu ki'ik sira ne'ebé ita fahe ho ema seluk loron-loron.

•      Fó naran ba emosaun ajuda hakalma kakutak.

•      Respeitu no rona malu hakalma emosaun iha relasaun (haree Kapítulu 8).

Pergunta Refleksaun

•      Emosaun saida mak ita-boot sente beibeik liu iha semana ne'e? Emosaun ne'e hatudu nesesidade saida?

•      Bainhira mak dala ikus ita-boot sente "momentu domin" ho ema seluk? Saida mak akontese?

•      Iha ita-boot nia família, emosaun saida mak fasil atu hatudu, no emosaun saida mak difisil?

Exersísiu: Tolu Agradese

Loron-loron, durante semana rua, hakerek buat tolu ne'ebé ita-boot agradese. La presiza buat boot — bele hanesan "oan hamnasa ba ha'u" ka "udan tau iha to'os". Hafoin semana rua, haree oinsá ita-boot nia laran muda.


 

KAPÍTULU 3

Asaun — Domin Moris iha Hahalok

Istória Ilustrativa: Avó Domingos no Kanuku Bee

Iha suku ida iha Ermera, iha katuas ida naran Avó Domingos. Loron-loron, dadeer-saan, nia la'o ba bee-matan ho baldi ki'ik rua. Nia foti bee la'ós ba nia uma de'it, maibé ba feto-faluk ida ne'ebé hela mesak no la bele la'o ona. Nia halo ida-ne'e durante tinan lima, la husu buat ida, la ko'alia ba ema. Bainhira Avó Domingos mate, ema atus ba atus mai ba nia funerál. Feto-faluk ne'e tanis no dehan: "Nia nunka hatete 'ha'u hadomi o', maibé loron-loron nia hatudu."

Domin ne'ebé la iha asaun hanesan rai-henek ne'ebé la kuda. Domin ne'ebé moris loloos, hatudu an iha hahalok.

Saida mak Asaun?

Asaun mak buat hotu ne'ebé ita halo: liafuan ne'ebé ita ko'alia, desizaun ne'ebé ita foti, hahalok ne'ebé ita repete to'o sai toman, no mós buat ne'ebé ita hili atu la halo. Asaun mak momentu ne'ebé hanoin no emosaun sai realidade iha mundu. Hanoin di'ak no sentimentu di'ak la sufisiente se sira la sai asaun.

Asaun iha forma rua. Asaun reativu mak hahalok ne'ebé mosu lalais tanba emosaun, la ho hanoin — hanesan hakilar bainhira hirus. Asaun intensionál mak hahalok ne'ebé ita hili ho konxiénsia tuir valór ne'ebé ita kaer — hanesan hakalma an no hatán ho kalma. Siklu Domin hanorin ita atu muda husi asaun reativu ba asaun intensionál.

Teoria Peritu Sira kona-ba Asaun

Teoria 1 — Arte Hadomi: Erich Fromm

Erich Fromm (1900–1980) hakerek iha The Art of Loving (1956) katak domin mak asaun, la'ós sentimentu pasivu. Domin mak "fó", la'ós "simu". Fromm identifika elementu haat ne'ebé mosu iha domin ne'ebé loloos:

•      Kuidadu — interese ativu ba moris no kresimentu ema ne'ebé ita hadomi.

•      Responsabilidade — prontu atu hatán ba nesesidade ema seluk nian.

•      Respeitu — haree ema seluk tuir nia loos, la'ós tuir ita-nia hakarak.

•      Koñesimentu — koñese kle'an ema seluk, la'ós haree liur de'it.

Ba Fromm, ema hotu bele aprende arte ne'e ho pratika, hanesan aprende múzika ka karpintaria.

 

Teoria 2 — Domin nu'udar Verbu: M. Scott Peck no bell hooks

M. Scott Peck (1936–2005) iha The Road Less Traveled (1978) hanorin katak domin mak hakarak (will) no asaun, la'ós emosaun de'it. Sentimentu domin bele mai no ba, maibé desizaun atu hadomi mak buat ne'ebé ita hili loron-loron. bell hooks (1952–2021), hakerek-na'in Amerikanu, kontinua ideia ne'e iha All About Love (2000): domin mak verbu, la'ós substantivu. Nia dehan katak se ita komprende domin nu'udar asaun, ita sei la uza liafuan "domin" atu justifika hahalok ne'ebé kanek.

 

Teoria 3 — Teoria Komportamentu Planeadu: Icek Ajzen

Icek Ajzen, psikólogu sosiál, propoin iha 1991 Theory of Planned Behavior. Tuir teoria ne'e, ema nia intensaun atu halo buat ruma mak fatór prinsipál ba nia hahalok. No intensaun ne'e forma husi fatór tolu:

•      Atitude — ita haree hahalok ne'e di'ak ka aat?

•      Norma sosiál — ema importante sira iha ita-nia moris hanoin oinsá kona-ba hahalok ne'e?

•      Kontrolu ne'ebé ita sente — ita fiar katak ita bele halo?

Iha Siklu Domin, atitude mai husi pensamentu, norma sosiál mai husi família no komunidade, no kontrolu mai husi fiar ba an rasik.

 

Teoria 4 — Autoefikásia: Albert Bandura

Albert Bandura (1925–2021), psikólogu Kanadianu-Amerikanu, hatudu katak ema nia fiar kona-ba nia kbiit rasik (self-efficacy) determina se nia sei koko, se nia sei kontinua bainhira susar, no se nia sei susesu. Bandura (1977) identifika fonte haat ba autoefikásia: (1) esperiénsia susesu rasik; (2) haree ema seluk susesu (modelu); (3) liafuan enkorajamentu husi ema seluk; no (4) kondisaun emosionál no isin. Signifika katak liafuan domin husi inan-aman, mestre no lider bele hamoris fiar no asaun iha ema seluk.

 

Teoria 5 — Toman Ki'ik: B. J. Fogg no James Clear

B. J. Fogg, peskizadór iha Universidade Stanford, sumariza hahalok ho fórmula B = MAP: hahalok (Behavior) mosu bainhira Motivasaun, Kbiit (Ability) no Sinál (Prompt) mosu iha tempu hanesan. Tanba motivasaun sa'e no tuun, Fogg sujere atu hahú ho hahalok ki'ik tebes ne'ebé fasil atu halo. James Clear, iha Atomic Habits (2018), hatudu katak hadi'ak 1% loron-loron sei fó rezultadu boot iha tempu naruk, no toman ne'ebé forte liu mak toman ne'ebé kesi ho identidade: la'ós "ha'u hakarak halo di'ak", maibé "ha'u mak ema ida ne'ebé hadomi".

 

Teoria 6 — Lian Domin Lima: Gary Chapman

Gary Chapman, konselleiru família, hakerek iha 1992 katak ema hatudu no simu domin liu husi "lian" oioin. Nia identifika lian domin lima:

•      Liafuan afirmasaun — hahi, enkoraja, hatete "ha'u hadomi o".

•      Tempu kualidade — fó atensaun tomak, tuur hamutuk.

•      Prezente — fó buat ki'ik ne'ebé hatudu katak ita hanoin nia.

•      Servisu — tulun halo buat ruma, hanesan Avó Domingos foti bee.

•      Kontaktu fíziku — hakoak, kaer liman.

Ema la hanesan; asaun domin ne'ebé efetivu liu mak asaun ne'ebé tuir ema seluk nia lian domin.

 

Asaun no Domin: Hahalok Domin

Husi peritu sira, ita haree katak asaun mak momentu loos ba domin. Hahalok domin mak asaun konkretu ne'ebé fó moris, haburas no proteje an rasik no ema seluk. Hahalok domin la presiza boot. Dala barak, hahalok domin mak buat ki'ik ne'ebé repete ho fiél.

Iha área moris oioin, hahalok domin bele hanesan ne'e:

Área Moris

Ezemplu Hahalok Domin

An rasik

Toba ho oras loos, han ai-han saudável, aprende buat foun, fó perdua ba an rasik

Família

Han hamutuk la ho telemovel, rona oan sira ho atensaun, hatete "obrigadu" ba kaben

Servisu

Mai tuir oras, halo servisu ho kualidade, tulun kolega foun, fó feedback ho respeitu

Komunidade

Partisipa iha servisu hamutuk (gotong-royong), vizita moras, proteje ambiente

Nasaun

Selu impostu, la halo korrupsaun, respeita lei, hadomi rai no produtu lokál

 

Asaun Ki'ik, Rezultadu Boot

Ema barak hein atu halo buat boot ho domin — maibé sira haluha buat ki'ik. Peskiza husi Phillippa Lally no kolega sira iha University College London (2010) hatudu katak atu harii toman foun, ema presiza, iha média, loron 66, maski iha variasaun boot entre ema ida ho ema seluk. Signifika katak domin mós presiza pratika pasiénsia no konsisténsia. Ita labele hein katak toman domin sei moris iha loron ida.

Peter Gollwitzer (1999), psikólogu Alemaun, hatudu katak ema ne'ebé halo planu "Se–Entaun" (implementation intentions) iha posibilidade boot liu atu halo sira-nia intensaun sai realidade. Ezemplu: "Se ha'u to'o uma husi servisu, entaun ha'u sei hakoak ha'u-nia oan sira molok ha'u haree telemovel." Planu ki'ik ne'e kesi asaun domin ho sinál iha moris loron-loron.

Oinsá Hamoris Asaun: Metodu "HALO"

Atu muda domin husi laran ba asaun, uza metodu HALO:

•      H — Hili valór: Husu, "Iha situasaun ne'e, domin sei halo saida?"

•      A — Asaun ki'ik: Hili hahalok ki'ik ida ne'ebé ita bele halo ohin.

•      L — Liga ho sinál: Kesi hahalok ne'e ho momentu ida ne'ebé akontese loron-loron (Se–Entaun).

•      O — Obriga an ho laran-di'ak: Repete ho pasiénsia; se haluha, hahú fali la ho julga an.

Lisaun ba Domin

•      Domin mak verbu; domin moris iha asaun.

•      Asaun domin ki'ik ne'ebé repete iha forsa liu asaun boot ne'ebé mosu dala ida de'it.

•      Fiar ba an rasik (autoefikásia) fó forsa ba asaun; liafuan domin husi ema seluk hamoris fiar ne'e.

•      Hatene ema seluk nia lian domin halo ita-nia asaun sai efetivu liu.

•      Tulun malu no rona malu mak hahalok domin ne'ebé konkretu liu (haree Kapítulu 8).

Pergunta Refleksaun

•      Ema na'in-tolu ne'ebé ita-boot hadomi liu: sira-nia lian domin mak saida?

•      Hahalok domin ki'ik saida mak ita-boot bele hahú ohin no repete loron-loron?

•      Iha hahalok ruma ne'ebé ita-boot halo ne'ebé la hatudu domin ba an rasik? Oinsá atu muda?

Exersísiu: Planu Se–Entaun Domin

Hakerek planu Se–Entaun tolu: ida ba an rasik, ida ba família no ida ba servisu ka komunidade. Tau iha fatin ne'ebé ita-boot haree loron-loron — iha odamatan, iha espellu ka iha telemovel. Durante semana ida, marka loron ida-idak ne'ebé ita-boot halo tuir planu.


 

KAPÍTULU 4

Rezultadu — Kolleita husi Domin

Istória Ilustrativa: Mestra Ana no Klase ne'ebé "La Bele"

Mestra Ana hetan kolokasaun iha eskola primária ida iha área rurál. Diretór eskola hatete ba nia: "Klase ne'e mak klase aat liu. Labarik sira ne'e la bele aprende." Maibé Ana la simu hanoin ne'e. Nia hanoin: "Labarik hotu bele aprende se sira hetan domin no fiar." Loron-loron, nia hahi esforsu labarik sira-nia, nia bolu sira ida-idak ho naran, no nia fó tempu ba labarik sira ne'ebé kotuk.

Iha fin tinan, klase ne'e hetan rezultadu ne'ebé di'ak liu kompara ho tinan kotuk. Diretór hakfodak. Ana hamnasa no dehan: "Ha'u la halo milagre. Ha'u fiar de'it ba sira, no sira komesa fiar ba sira-nia an rasik."

Rezultadu ne'ebé Ana hetan la mosu husi sorte. Rezultadu ne'e mai husi siklu tomak: hanoin domin → laran domin → hahalok domin → fuan domin.

Saida mak Rezultadu?

Rezultadu mak konsekuénsia husi ita-nia asaun. Rezultadu bele mosu lalais ka neineik, bele haree ho matan ka la haree, bele ba an rasik ka ba ema seluk. Rezultadu iha forma oioin:

•      Rezultadu pesoál — saúde, dame laran, fiar ba an rasik, matenek.

•      Rezultadu relasionál — fiar husi ema seluk, amizade, harmonia iha família.

•      Rezultadu materiál — rendimentu, promosaun, uma, negósiu.

•      Rezultadu sosiál — komunidade ne'ebé hakmatek, nasaun ne'ebé dezenvolve.

•      Rezultadu espirituál — signifikadu, objetivu moris, dame ho Maromak.

Importante atu komprende katak rezultadu ida-idak mós sai informasaun ne'ebé fila fali ba ita-nia hanoin. Ne'e mak razaun tanbasá Siklu Domin mak sírkulu, la'ós liña.

Teoria Peritu Sira kona-ba Rezultadu

Teoria 1 — Profesia ne'ebé Kumpre An Rasik: Robert K. Merton

Robert K. Merton (1910–2003), sosiólogu Amerikanu, hatudu iha 1948 konseitu self-fulfilling prophecy — profesia ne'ebé kumpre an rasik. Bainhira ema fiar buat ruma (maski buat ne'e seidauk loos), fiar ne'e muda nia hahalok, no hahalok ne'e halo buat ne'ebé nia fiar sai loos duni. Ezemplu: se ema barak fiar katak banku ida sei monu, sira hotu hasai osan lalais, no banku ne'e monu duni. Iha moris pesoál, se ita fiar "ha'u sei falla", ita la prepara an, no ita falla duni.

 

Teoria 2 — Efeitu Pigmaliaun: Robert Rosenthal no Lenore Jacobson

Robert Rosenthal no Lenore Jacobson (1968) halo esperimentu iha eskola ida iha Kalifórnia. Sira hatete ba mestre sira katak labarik balun (ne'ebé sira hili aleatóriu de'it) mak labarik "atu dezenvolve lalais". Iha fin tinan, labarik sira ne'e hatudu kresimentu intelektuál ne'ebé boot liu. Tanbasá? Tanba mestre sira fiar ba sira, fó atensaun liu, hahi liu no fó oportunidade liu. Espetativa domin husi ema seluk halo ema sa'e. Ne'e mak buat ne'ebé Mestra Ana halo.

 

Teoria 3 — PERMA: Martin Seligman

Martin E. P. Seligman, fundadór Psikolojia Pozitiva, propoin iha nia livru Flourish (2011) modelu PERMA ba moris ne'ebé buras (flourishing):

•      P — Emosaun Pozitivu (Positive emotion)

•      E — Envolvimentu (Engagement) — tama tomak iha atividade ne'ebé ita halo

•      R — Relasaun (Relationships) — relasaun ne'ebé di'ak ho ema seluk

•      M — Signifikadu (Meaning) — sente parte husi buat boot liu an rasik

•      A — Realizasaun (Accomplishment) — atinji objetivu

Rezultadu ne'ebé ita buka iha moris la'ós osan ka pozisaun de'it, maibé kombinasaun husi elementu lima ne'e. No domin tama iha elementu hotu.

 

Teoria 4 — Estudu Harvard kona-ba Dezenvolvimentu Adultu

Estudu ne'e hahú iha 1938 no to'o ohin loron sei kontinua. Iha nia livru The Good Life (2023), Robert Waldinger no Marc Schulz, diretór estudu nian, konklui katak fatór ne'ebé prediz liu ema nia saúde no kontente iha idade tuan la'ós rikusoin, la'ós fama, no la'ós kolesterol — maibé kualidade relasaun sira. Ema ne'ebé iha idade 50 kontente liu ho sira-nia relasaun, iha idade 80 saudável liu. Rezultadu boot liu husi domin mak moris rasik.

 

Teoria 5 — Rasiu 5:1 John Gottman

John Gottman, psikólogu ne'ebé estuda kazal atus ba atus durante tinan barak, hetan katak relasaun ne'ebé estavel iha, iha média, interasaun pozitivu lima ba interasaun negativu ida bainhira sira iha konflitu. Relasaun ne'ebé monu dala barak iha rasiu ne'ebé ki'ik liu. Signifika katak rezultadu iha relasaun la depende ba iha konflitu ka lae — konflitu sempre iha — maibé ba "osan-mutin" domin ne'ebé ita tau iha "konta relasaun" loron-loron.

 

Teoria 6 — Objetivu no Esperansa: Locke & Latham no Vroom

Edwin Locke no Gary Latham (1990) hatudu katak objetivu ne'ebé klaru no dezafiante fó rezultadu di'ak liu duké objetivu vagu hanesan "halo buat ne'ebé di'ak liu". Victor Vroom (1964), ho nia Teoria Espetativa, hatudu katak ema iha motivasaun bainhira sira fiar katak (1) esforsu sei fó rezultadu, (2) rezultadu sei fó rekompensa, no (3) rekompensa ne'e iha valór ba sira. Iha Siklu Domin, objetivu klaru ne'ebé nakonu ho domin — hanesan "ha'u hakarak oan sira hetan edukasaun di'ak" — fó forsa ne'ebé la maran.

 

Rezultadu no Domin: Fuan Domin

Fuan domin mak rezultadu ne'ebé mosu bainhira hanoin, emosaun no asaun hotu hahú husi domin. Fuan domin iha karakterístika espesiál: nia la'ós ba ema ida de'it, maibé nia fahe. Bainhira inan ida hadomi nia oan, oan ne'e hetan fiar; bainhira oan hetan fiar, nia aprende di'ak; bainhira nia aprende di'ak, nia servisu ba komunidade; no komunidade tomak hetan benefísiu. Domin hanesan bee ne'ebé suli husi foho ba tasi: nia fó moris ba to'os hotu ne'ebé nia liu.

Maibé ita tenke honestu: domin la garante katak ita sei hetan rezultadu hotu ne'ebé ita hakarak iha tempu ne'ebé ita hakarak. Dala ruma ita hadomi, maibé ema seluk la hatán. Dala ruma ita servisu ho domin, maibé rezultadu la mosu lalais. Iha momentu hanesan ne'e, ita presiza lembra buat rua:

•      Domin iha rezultadu laran — maski ema seluk la hatán, ita rasik sai ema di'ak liu, hakmatek liu no forte liu.

•      Domin iha rezultadu iha tempu naruk — hanesan kuda ai-kafé; ai-kafé la fó fuan iha tinan dahuluk, maibé bainhira nia fó, nia fó durante tinan barak.

Viktor Frankl: Signifikadu iha Terus

Viktor E. Frankl (1905–1997), psikiatra Austríaku, moris liu iha kampu konsentrasaun Nazi durante Funu Mundiál II. Iha nia livru Man's Search for Meaning (1946), nia konta katak iha kampu ne'e, bainhira nia la'o iha malirin no hamlaha, nia hanoin nia feen nia oin. Nia la hatene se nia feen sei moris ka lae, maibé nia deskobre katak domin mak objetivu aas liu ne'ebé ema bele hetan. Frankl hanorin katak iha buat ida ne'ebé ema ida la bele hadau husi ita: liberdade atu hili ita-nia atitude iha situasaun saida de'it.

Lisaun husi Frankl mak ne'e: maski ita la bele kontrola rezultadu hotu, ita bele kontrola nafatin ita-nia hanoin, ita-nia atitude no ita-nia asaun. No bainhira ita hili domin, rezultadu ne'ebé importante liu — signifikadu — sei mosu nafatin.

Oinsá Avalia Rezultadu: Metodu "SIMU"

Atu haree no aprende husi rezultadu, uza metodu SIMU:

•      S — Sukat: Rezultadu saida mak mosu? Hakerek ho loos, la aumenta no la hamenus.

•      I — Identifika kadeia: Hanoin, emosaun no asaun saida mak lori ba rezultadu ne'e?

•      M — Muda ka Manán: Se rezultadu di'ak, selebra no repete. Se rezultadu la di'ak, hili pontu ida atu muda.

•      U — Uza ba siklu foun: Hili hanoin domin foun ne'ebé sei hahú siklu tuir mai.

Lisaun ba Domin

•      Rezultadu ne'ebé ita hetan mak ai-fuan husi hanoin, emosaun no asaun ne'ebé ita kuda.

•      Espetativa domin husi ita ba ema seluk bele hasa'e sira (efeitu Pigmaliaun).

•      Relasaun ne'ebé nakonu ho domin mak rezultadu ne'ebé fó saúde no kontente liu hotu.

•      Domin la garante rezultadu lalais, maibé fó rezultadu kle'an no naruk.

•      Rezultadu hotu sai lisaun ba siklu foun.

•      Pasiénsia mak xave atu hein fuan domin iha tempu naruk (haree Kapítulu 8).

Pergunta Refleksaun

•      Rezultadu saida iha ita-boot nia moris agora ne'ebé ita-boot kontente ho? Kadeia saida mak lori ba ne'e?

•      Rezultadu saida mak ita-boot la kontente ho? Pontu saida iha siklu (hanoin, emosaun ka asaun) mak ita-boot bele muda?

•      Ema ida ne'ebé ita-boot bele fó "espetativa domin" ba — sé mak nia, no oinsá ita-boot bele hatudu?

Exersísiu: Revista Semanál SIMU

Iha loron-domingu ida-idak, foti minutu 15 atu hatán ba metodu SIMU kona-ba área moris ida. Hakerek rezultadu, kadeia, lisaun no hanoin domin foun ba semana tuir mai.


 

KAPÍTULU 5

Siklu Domin Kompletu — Kesi Elementu Haat

Siklu ne'ebé Hasa'e no Siklu ne'ebé Hatuun

Iha kapítulu sira uluk, ita haree elementu haat ida-idak. Agora, mai ita haree sira hamutuk. Siklu Domin la'o hanesan roda: hanoin hamoris emosaun, emosaun book asaun, asaun fó rezultadu, no rezultadu forma fali hanoin. Roda ne'e bele la'o ba leten ka ba kraik.

Etapa

Siklu Ta'uk (Hatuun)

Siklu Domin (Hasa'e)

Pensamentu

"Ha'u la iha valór. Ema sei hamoe ha'u."

"Ha'u iha valór. Ha'u bele aprende no fó."

Emosaun

Ta'uk, moe, hirus, laran-susar

Kalma, esperansa, gratidaun, kmanek

Asaun

Subar an, la koko, hakilar, taka an

Koko, tulun, rona, kontinua maski susar

Rezultadu

Falla, relasaun aat, izolamentu

Kresimentu, relasaun di'ak, susesu neineik

Fila fali ba hanoin

"Haree! Ha'u loos. Ha'u la iha valór."

"Haree! Ha'u bele duni. Mai ita kontinua."

 

Iha siklu ta'uk, ema hetan "prova" katak nia hanoin negativu loos — maibé prova ne'e mosu tanba nia hanoin rasik. Ne'e mak buat ne'ebé Merton bolu profesia ne'ebé kumpre an rasik. Iha siklu domin, prosesu hanesan la'o ba diresaun seluk.

Iha Ne'ebé mak Ita Bele Kotu Siklu?

Notísia di'ak mak ne'e: ita bele kotu siklu ta'uk no hahú siklu domin iha pontu ida saida de'it.

•      Iha pensamentu — uza metodu HARE atu muda hanoin (Beck, Ellis).

•      Iha emosaun — uza metodu LARAN atu hakalma no fó naran (Lieberman, Goleman).

•      Iha asaun — halo hahalok domin ki'ik maski sentimentu seidauk muda (Fogg, Clear). Dala barak, bainhira ita halo asaun domin, sentimentu no hanoin mós tuir.

•      Iha rezultadu — uza metodu SIMU atu interpreta rezultadu ho matan aprendizajen (Dweck).

Signifika katak ema ida ne'ebé sente katak nia labele muda nia hanoin iha momentu ne'e, bele hahú ho asaun. No ema ida ne'ebé la bele halo asaun boot, bele hahú ho hanoin ida.

Triángulu Domin Robert Sternberg

Teoria — Triángulu Domin: Robert J. Sternberg

Robert J. Sternberg, psikólogu Amerikanu, propoin iha 1986 Teoria Triángulu Domin. Tuir nia, domin kompletu iha elementu tolu:

•      Intimidade — besik malu, fiar malu, komprende malu (liga ho emosaun).

•      Paixaun — enerjia, atrasaun no hakarak (liga ho emosaun no asaun).

•      Kompromisu — desizaun atu kaer domin iha tempu naruk (liga ho pensamentu no asaun).

Bainhira elementu tolu hotu iha, Sternberg bolu ne'e domin kompletu (consummate love). Ne'e hatudu katak domin loloos presiza hanoin (desizaun), laran (sentimentu) no hahalok (kompromisu ne'ebé hatudu) — hanesan Siklu Domin.

 

Domin no Nesesidade Umana: Maslow no Rogers

Abraham Maslow (1943) hatudu katak ema iha nesesidade ne'ebé organiza tuir nível: nesesidade fíziku (ai-han, bee, uma), seguransa, domin no pertense (sente simu iha família no komunidade), estima (respeitu), no auto-realizasaun (sai ema tomak tuir nia potensiál). Domin la'ós luxu. Domin mak nesesidade bázika ne'ebé ema presiza atu kresse.

Carl Rogers (1902–1987), psikólogu umanista, hanorin konseitu konsiderasaun pozitivu la ho kondisaun (unconditional positive regard) — simu ema tomak nia an, la ho kondisaun "se o halo di'ak mak ha'u hadomi o". Rogers hatudu katak bainhira ema sente simu ho domin, nia sei iha seguransa atu muda, kresse no hadi'ak an. Paradoksu mak ne'e: bainhira ita simu ema tuir nia loos, nia hetan forsa atu sai di'ak liu.

Domin nu'udar Enerjia ba Siklu

Hanesan kareta presiza kombustível atu la'o, Siklu Domin presiza enerjia. Peritu sira hatudu katak enerjia ne'e mai husi fonte haat:

Fonte Enerjia

Signifikadu

Peritu

Hadomi an

Kuidadu no kompaixaun ba an rasik

Fromm, Neff

Hadomi ema seluk

Relasaun ne'ebé fó moris

Fredrickson, Waldinger

Hadomi servisu

Signifikadu no envolvimentu iha buat ne'ebé ita halo

Seligman, Frankl

Hadomi buat boot liu

Fé, valór, komunidade, nasaun

Frankl, Maslow

 

Fórmula Siklu Domin

Atu sumariza, ita bele hakerek Siklu Domin hanesan fórmula simples:

Hanoin Domin + Laran Domin + Hahalok Domin = Fuan Domin → Hanoin Domin foun

Fórmula ne'e la'ós matemátika loloos, maibé nia fó matadalan: la iha etapa ida ne'ebé bele lakon. Hanoin di'ak la ho asaun sai mehi de'it. Asaun la ho laran sai obrigasaun maran. Laran di'ak la ho hanoin klaru sai emosaun ne'ebé lakon dalan. Maibé bainhira etapa hotu nakonu ho domin, siklu sai forte no la'o mesak.

Lisaun ba Domin

•      Siklu bele hasa'e ka hatuun; domin mak diresaun ba leten.

•      Ita bele kotu siklu ta'uk iha pontu saida de'it.

•      Domin kompletu presiza hanoin, laran no hahalok hamutuk.

•      Domin mak nesesidade bázika ba ema atu kresse.

•      Simu ema tuir nia loos fó nia forsa atu muda.

•      Valór neen husi domin fó ferramenta atu kotu siklu ta'uk iha etapa ida-idak (haree Kapítulu 8).

Pergunta Refleksaun

•      Iha área moris ida ne'ebé ita-boot sente "kona" iha siklu ta'uk? Deskreve etapa haat.

•      Pontu saida mak fasil liu ba ita-boot atu kotu siklu ne'e: hanoin, emosaun, asaun ka rezultadu?

•      Fonte enerjia domin saida mak forte iha ita-boot nia moris, no saida mak fraku?


 

KAPÍTULU 6

Siklu Domin iha Moris Timor-oan

Domin iha Uma: Família nu'udar Eskola Dahuluk

Família mak fatin dahuluk ne'ebé ema aprende hanoin, sente, halo no simu. John Bowlby (1907–1990), psikiatra Inglés, dezenvolve Teoria Apegu (Attachment Theory) ne'ebé hatudu katak relasaun entre labarik ho ema ne'ebé tau matan ba nia iha tinan dahuluk sira forma "modelu laran" ne'ebé nia lori to'o boot. Labarik ne'ebé hetan domin, protesaun no atensaun ne'ebé konsistente, dezenvolve apegu seguru: nia fiar katak mundu seguru no ema seluk bele fiar. Labarik ne'ebé hetan hirus, abandonu ka atensaun la konsistente bele dezenvolve apegu la seguru, ne'ebé afeta nia relasaun iha futuru.

Ba inan-aman Timor-oan, ne'e signifika katak Siklu Domin iha uma mak investimentu boot liu hotu ba futuru oan sira. Buat balun ne'ebé inan-aman bele halo:

•      Hanoin: Haree oan nu'udar ema ne'ebé sei aprende, la'ós ema ne'ebé "aat". Fiar ba sira-nia potensiál (efeitu Pigmaliaun).

•      Emosaun: Hanorin oan sira fó naran ba sira-nia emosaun. Inan-aman mós hatudu oinsá jere hirus ho kalma.

•      Asaun: Fó tempu kualidade, hahi esforsu, fó disiplina ho domin — la'ós ho baku no insulta.

•      Rezultadu: Selebra kresimentu ki'ik, la'ós rezultadu perfeitu de'it.

Disiplina no domin la kontra malu. Peritu sira iha dezenvolvimentu labarik hatudu katak estilu inan-aman ne'ebé di'ak liu mak estilu ne'ebé kombina domin aas ho regra klaru — la'ós estilu ne'ebé makaas demais no la ho domin, no la'ós estilu ne'ebé fó liberdade demais la ho regra.

Iha kazal nia relasaun, lisaun Gottman kona-ba rasiu 5:1 importante tebes. Hatete "obrigadu", hahi, hamnasa hamutuk, rona ho atensaun — buat ki'ik hirak ne'e mak "osan-mutin" iha konta relasaun. Bainhira konflitu mosu, konta ne'e iha "saldu" ne'ebé sufisiente atu relasaun la monu.

Domin iha Servisu-fatin: Lideransa ho Domin

Ema barak hanoin katak domin la iha fatin iha servisu. Servisu mak kona-ba produtividade, lukru no rezultadu. Maibé peskiza iha lideransa hatudu buat seluk.

Teoria — Lideransa Servidór: Robert K. Greenleaf

Robert K. Greenleaf (1904–1990) harii konseitu Lideransa Servidór (Servant Leadership) iha 1970. Lider servidór mak ema ne'ebé uluk liu hakarak serbí, no depois mak hili atu lidera. Nia sukat susesu la'ós husi nia pozisaun, maibé husi pergunta: ema sira ne'ebé nia serbí kresse ka lae? Sira sai saudável liu, matenek liu, livre liu no hakarak atu serbí mós ka lae? Lideransa servidór mak domin iha forma lideransa.

 

Iha servisu-fatin, Siklu Domin bele hatudu hanesan ne'e:

Etapa

Ba Lider

Ba Funsionáriu

Hanoin domin

"Ha'u-nia ekipa iha kbiit. Ha'u-nia knaar mak ajuda sira kresse."

"Ha'u-nia servisu fó valór ba ema seluk."

Laran domin

Pasiénsia, empatia, gratidaun ba ekipa

Orgullu ba servisu, respeitu ba kolega

Hahalok domin

Fó feedback ho respeitu, rekoñese esforsu, rona ideia

Servisu ho kualidade, tulun kolega, servisu kliente ho laran

Fuan domin

Ekipa ne'ebé fiar, inovativu no lojál

Kresimentu karreira, satisfasaun, reputasaun

 

Iha setór servisu — hanesan banku, saúde, edukasaun no administrasaun públika — domin hatudu an liu husi servisu ho laran. Kliente ne'ebé mai ba balkaun la hakarak rona "sistema monu" de'it; nia hakarak sente katak ema haree nia no hakarak ajuda nia. Funsionáriu ne'ebé servisu ho hanoin domin — "ema ne'e presiza ha'u-nia tulun" — sei fó servisu ne'ebé diferente husi funsionáriu ne'ebé hanoin "ema ne'e hamosu servisu ba ha'u". No kliente sira sente diferensa ne'e.

Domin iha Komunidade: Lisan no Valór Timor

Timor-Leste iha rikusoin kulturál ne'ebé nakonu ho valór domin. Ita-nia avó sira moris ho sistema komunidade ne'ebé ema tulun malu. Bainhira ema ida harii uma, komunidade tomak mai tulun. Bainhira ema ida mate, suku tomak mai hamutuk. Bainhira iha kolleita, ema fahe malu. Valór sira ne'e mak forma domin komunitáriu.

•      Hakdomin malu — domin ne'ebé hatudu iha relasaun família no komunidade.

•      Tulun malu — servisu hamutuk ba interese komún.

•      Tara bandu — lisan ida ne'ebé komunidade hamutuk halo akordu atu proteje rekursu naturál, hanesan ai-laran no bee-matan, no atu hadi'ak relasaun sosiál. Ne'e mak domin ba rai no ba jerasaun futuru.

•      Nahe biti boot — tuur hamutuk iha biti boot atu rezolve problema ho diálogu no dame. Ne'e mak domin iha forma rekonsiliasaun.

•      Uma lulik — sentru ba identidade família no ligasaun ho bei-ala sira, ne'ebé hanorin katak ita la moris mesak; ita parte husi kadeia domin ne'ebé naruk.

Robert Putnam, sientista polítiku Amerikanu, bolu relasaun no fiar hirak ne'e kapitál sosiál — rikusoin ne'ebé la haree, maibé ne'ebé halo komunidade sira bele servisu hamutuk, rezolve problema no dezenvolve. Komunidade ne'ebé iha kapitál sosiál boot iha tendénsia atu iha seguransa liu, saúde di'ak liu no ekonomia forte liu. Domin komunitáriu mak kapitál ne'e.

Dezafiu ohin loron mak atu kaer valór domin hirak ne'e bainhira sosiedade muda — urbanizasaun, teknolojia, no individualizmu. Siklu Domin hanorin katak ita bele hamoris fali valór hirak ne'e hahú husi hanoin: "Ha'u-nia viziñu mak ha'u-nia maun-alin."

Domin ba Nasaun: Hadomi Rai

Ita-nia eroi sira funu ba ukun rasik an tanba domin — domin ba rai, domin ba povu, domin ba liberdade. Sira hili hanoin "Timor-Leste sei ukun rasik an" iha tempu ne'ebé mundu barak hanoin katak ne'e la posivel. Hanoin ne'e hamoris laran-metin, laran-metin ne'e hamoris asaun — rezisténsia durante tinan 24 — no asaun ne'e fó rezultadu: independénsia iha 2002. Ne'e mak Siklu Domin iha nível nasaun.

Ohin loron, funu la'ós ho kilat, maibé ho servisu. Hadomi rai iha tempu dame signifika:

•      Hanoin: Fiar katak Timor-Leste bele dezenvolve, no katak ha'u iha papél.

•      Emosaun: Orgullu ba identidade, gratidaun ba sakrifísiu eroi sira, esperansa ba futuru.

•      Asaun: Servisu ho onestidade, la halo korrupsaun, sosa produtu lokál, proteje ambiente, eduka jerasaun foun.

•      Rezultadu: Nasaun ne'ebé forte, justu no prósperu ba ema hotu.

Korrupsaun, estraga ambiente no la respeita lei, iha nia abut, mak falta domin — domin ba nasaun no domin ba ema seluk. Ema ne'ebé hadomi nia rai la sei na'ok husi nia rai.

Domin iha Fé

Ba ema Timor-oan barak, fé mak fonte kle'an ba domin. Iha Karta Dahuluk ba Korintu kapítulu 13, Apóstolu Paulu hakerek kona-ba domin ho liafuan ne'ebé ema barak koñese: domin pasiénsia, domin laran-di'ak, domin la inveja, la foti an, la hirus lalais, la rai rankór; domin hatan buat hotu, fiar buat hotu, hein buat hotu. Se ita lee liafuan hirak ne'e ho matan Siklu Domin, ita haree katak nia ko'alia kona-ba hanoin (fiar, hein), emosaun (la hirus, la inveja) no asaun (hatan, pasiénsia). Tradisaun relijiozu oioin iha mundu mós hanorin prinsípiu hanesan: hadomi ema seluk hanesan hadomi an rasik.

Lisaun ba Domin

•      Família mak eskola dahuluk ba Siklu Domin; domin iha tinan dahuluk forma moris tomak.

•      Lideransa ho domin (lideransa servidór) fó rezultadu di'ak ba ema no organizasaun.

•      Valór lisan Timor — tulun malu, tara bandu, nahe biti boot — mak forma domin komunitáriu.

•      Hadomi rai iha tempu dame mak servisu ho onestidade no responsabilidade.

•      Tulun malu, respeitu no hakraik an mak valór komunidade ne'ebé Kapítulu 8 esplika ho kle'an liu.

Pergunta Refleksaun

•      Valór domin saida husi ita-boot nia avó sira ne'ebé ita-boot hakarak hatutan ba oan sira?

•      Iha ita-boot nia servisu-fatin, oinsá ita-boot bele hatudu lideransa servidór, maski ita-boot la'ós xefe?

•      Hahalok domin saida ba nasaun ne'ebé ita-boot bele halo iha fulan ne'e?


 

KAPÍTULU 7

Pratika Siklu Domin — Programa Loron 30

Introdusaun ba Programa

Koñesimentu la muda moris; pratika mak muda moris. Kapítulu ne'e fó programa loron 30 ne'ebé kombina metodu HARE (pensamentu), LARAN (emosaun), HALO (asaun) no SIMU (rezultadu). Programa ne'e fahe ba semana haat. Semana ida-idak foka ba elementu ida, no loron 29–30 kesi hotu hamutuk. Lembra lisaun husi Fogg no Clear: hahú ki'ik, repete, no la julga an bainhira haluha.

Ba loron ida-idak, foti minutu 10–15 de'it. Uza kadernu espesiál ida, ne'ebé ita bele bolu Kadernu Domin. Hafoin loron 30, kontinua ho Semana Valór (loron 31–37) iha Kapítulu 8, atu pratika valór neen husi domin.

Semana 1: Hanoin Domin (Loron 1–7)

Loron

Exersísiu

1

Hakerek lista buat 10 ne'ebé ita-boot gosta kona-ba an rasik.

2

Observa hanoin automátiku. Hakerek hanoin negativu 3 ne'ebé mosu ohin.

3

Uza metodu HARE ba hanoin negativu ida husi loron 2.

4

Hakerek karta ki'ik ida ba an rasik hanesan belun di'ak mak hakerek.

5

Haree ema ida ne'ebé ita-boot iha problema ho. Hakerek interpretasaun di'ak 3 kona-ba nia hahalok.

6

Hakerek fraze identidade domin: "Ha'u mak ema ida ne'ebé ..."

7

Revista semana: hanoin saida mak muda?

 

Semana 2: Laran Domin (Loron 8–14)

Loron

Exersísiu

8

Hakerek buat 3 ne'ebé ita-boot agradese. (Kontinua loron-loron to'o loron 30.)

9

Pratika metodu LARAN bainhira emosaun makaas mosu. Hakerek esperiénsia.

10

Pratika iis 4–4–6 dala tolu iha loron: dadeer, meiudia no kalan.

11

Buka "momentu domin" ida ho ema seluk (Fredrickson). Hakerek saida mak akontese.

12

Hakerek emosaun ne'ebé ita-boot subar beibeik. Tanbasá?

13

Ko'alia ho ema ida ne'ebé ita-boot fiar kona-ba sentimentu ida.

14

Revista semana: emosaun saida mak sai kmaan liu?

 

Semana 3: Hahalok Domin (Loron 15–21)

Loron

Exersísiu

15

Identifika lian domin ema na'in-tolu ne'ebé ita-boot hadomi liu (Chapman).

16

Halo asaun domin ida tuir lian domin ema ida husi loron 15.

17

Halo planu Se–Entaun tolu (Gollwitzer) no hahú.

18

Halo asaun domin ida ba ema ne'ebé ita-boot la koñese di'ak.

19

Halo asaun domin ida ba an rasik: deskansa, ezersísiu isin ka aprende.

20

Fó perdua ba ema ida — iha laran ka ho liafuan.

21

Revista semana: asaun saida mak fó rezultadu di'ak liu?

 

Semana 4: Fuan Domin (Loron 22–30)

Loron

Exersísiu

22

Uza metodu SIMU ba área família.

23

Uza metodu SIMU ba área servisu ka estudu.

24

Fó "espetativa domin" ba ema ida: hatete nia katak ita-boot fiar ba nia.

25

Halo asaun domin ida ba komunidade ka nasaun.

26

Hakerek objetivu klaru ida ba fulan 3 tuir mai ne'ebé nakonu ho domin (Locke & Latham).

27

Konta interasaun pozitivu no negativu iha loron ne'e ho ema ida (Gottman 5:1).

28

Hakerek istória ki'ik kona-ba mudansa ne'ebé ita-boot haree iha an rasik.

29

Deseña ita-boot nia Siklu Domin pesoál (haree formuláriu iha okos).

30

Selebra! Fahe lisaun ida husi programa ne'e ho ema seluk.

 

Formuláriu 1: Mapa Siklu Domin Pesoál

Uza formuláriu ne'e atu analiza situasaun ida iha ita-boot nia moris. Hakerek iha kolumna "Agora" buat ne'ebé akontese, no iha kolumna "Ho Domin" buat ne'ebé ita-boot hakarak muda.

Etapa

Agora

Ho Domin

Situasaun

 

 

Pensamentu (Ha'u hanoin saida?)

 

 

Emosaun (Ha'u sente saida?)

 

 

Asaun (Ha'u halo saida?)

 

 

Rezultadu (Ha'u simu saida?)

 

 

Lisaun ba siklu foun

 

 

 

Formuláriu 2: Jornál Loron-loron Siklu Domin

Pergunta

Resposta

Data

 

Buat 3 ne'ebé ha'u agradese ohin

 

Hanoin domin ne'ebé ha'u hili ohin

 

Emosaun ne'ebé ha'u sente no oinsá ha'u jere

 

Hahalok domin ne'ebé ha'u halo ohin

 

Rezultadu ki'ik ne'ebé ha'u haree

 

Aban ha'u sei ...

 

 

Formuláriu 3: Avaliasaun An Rasik (Antes no Depois)

Fó pontu 1 (la konkorda) to'o 5 (konkorda tebes) ba deklarasaun ida-idak. Hatán iha loron 1 no fali iha loron 30, no kompara.

Deklarasaun

Loron 1

Loron 30

Ha'u ko'alia ba an rasik ho laran-di'ak.

 

 

Ha'u bele identifika hanoin negativu no muda.

 

 

Ha'u bele fó naran ba ha'u-nia emosaun.

 

 

Ha'u jere hirus ho kalma.

 

 

Ha'u sente gratidaun loron-loron.

 

 

Ha'u hatudu domin liu husi asaun konkretu.

 

 

Ha'u hatene lian domin ema besik sira nian.

 

 

Ha'u haree falla nu'udar lisaun.

 

 

Ha'u iha relasaun di'ak ho família no kolega.

 

 

Ha'u sente moris iha signifikadu.

 

 

Totál (maksimu 50)

 

 

 


 

KAPÍTULU 8

Valór Neen husi Domin — Ai-abut ba Siklu Domin

Istória Ilustrativa: Uma Ida iha Aileu

Iha suku ida iha Aileu, família Soares hela iha uma ki'ik ida ho oan na'in-haat. Loron ida, oan-feto boot, Rosa, fila husi Dili no hatete ba nia inan-aman katak nia la'o sala iha nia servisu no hetan despedida. Nia aman, Senhor Lourenço, iha tempu uluk sei hirus lalais. Maibé loron ne'e nia la ko'alia. Nia tuur besik oan no rona to'o remata. Nia haraik an no dehan: "Aman mós halo sala barak iha moris." Nia respeita Rosa-nia sentimentu no la hamoe nia iha maun-alin sira-nia oin. Nia inan fó tulun — hakoak nia no prepara ai-han. No família tomak hatudu pasiénsia: sira fó tempu ba Rosa atu hadi'ak an. Fulan neen tuir mai, Rosa hetan servisu foun ne'ebé di'ak liu. Nia dehan ba nia kolega sira: "Ha'u hetan forsa husi uma ne'ebé nakonu ho domin."

Iha istória ki'ik ne'e, ita haree valór neen ne'ebé la'o hamutuk: pasiénsia, hakraik an, rona malu, respeitu, domin no tulun malu. Valór sira ne'e mak buat ne'ebé halo Siklu Domin la'o duni iha moris loron-loron.

Tanbasá Kapítulu ida Kona-ba Valór?

Iha Kapítulu 1 to'o 7, ita aprende katak rezultadu hahú husi pensamentu, liu husi emosaun no asaun. Maibé iha pergunta ida ne'ebé seidauk hatán ho kle'an: saida mak hahoris hanoin domin? Resposta mak valór. Valór mak fiar kle'an kona-ba saida mak importante iha moris. Valór hanesan ai-abut ne'ebé subar iha rai laran: ita la haree, maibé ai-abut mak fó han ba ai-hun tomak.

Shalom H. Schwartz (1992), psikólogu sosiál ne'ebé estuda valór iha nasaun atus resin, hatudu katak valór sira hanesan benevolénsia (hakarak di'ak ba ema besik) no universalizmu (respeitu no kuidadu ba ema hotu) mosu iha kultura hotu iha mundu, no sira iha relasaun forte ho hahalok ne'ebé tulun ema seluk. Signifika katak valór la'ós liafuan kaben de'it; valór hatudu dalan ba hahalok.

Iha Siklu Domin, valór neen ne'e servisu hanesan tuir mai:

Figura 2. Valór neen husi domin nu'udar ai-abut ba Siklu Domin

•      Sira forma pensamentu (Kapítulu 1): ema ne'ebé kaer hakraik an hanoin "ha'u bele aprende", la'ós "ha'u hatene hotu".

•      Sira hakalma no haburas emosaun (Kapítulu 2): pasiénsia no respeitu hamenus hirus.

•      Sira fó forma ba asaun (Kapítulu 3): rona malu no tulun malu mak hahalok domin ne'ebé konkretu.

•      Sira hamoris rezultadu (Kapítulu 4): relasaun ne'ebé forte no fiar malu mai husi valór sira ne'e.

•      Sira halo siklu la'o nafatin (Kapítulu 5), moris iha kultura (Kapítulu 6), no bele pratika (Kapítulu 7).

Valór 1: Pasiénsia — Domin ne'ebé Hein

Pasiénsia mak kbiit atu hein, atu hatan, no atu hatán ho kalma bainhira buat la la'o tuir ita-nia hakarak. Pasiénsia la'ós fraku ka pasivu; pasiénsia mak forsa atu kontrola an no fiar ba prosesu.

Teoria — Hein ho Kbiit: Walter Mischel no Sarah Schnitker

Walter Mischel (1930–2018), psikólogu iha Universidade Stanford, halo esperimentu famozu iha dékada 1960–1970: labarik ki'ik sira hetan doce ida no hetan opsaun — han agora, ka hein minutu balun atu hetan doce rua. Peskiza tuir mai hatudu katak kbiit atu hasai tempu ba rekompensa (delay of gratification) iha relasaun ho rezultadu di'ak barak iha moris (Mischel, Shoda & Rodriguez, 1989), maski estudu foun sira hatudu mós katak ambiente no seguransa família nian mós iha papél boot. Sarah Schnitker (2012) estuda pasiénsia nu'udar virtude no hetan katak ema pasiénsia liu iha saúde mentál di'ak liu, kontente liu no halo esforsu liu atu to'o sira-nia objetivu.

 

Ligasaun ho kapítulu sira:

•      Kapítulu 1 (Pensamentu): Pasiénsia hahú iha hanoin — "Mudansa presiza tempu" — ho mentalidade kresimentu Dweck nian.

•      Kapítulu 2 (Emosaun): Metodu LARAN (Respira, Aseita) mak pratika pasiénsia bainhira hirus mosu.

•      Kapítulu 3 (Asaun): Toman foun presiza loron 66 iha média (Lally); la iha pasiénsia, toman domin la moris.

•      Kapítulu 4 (Rezultadu): Hanesan ai-kafé, fuan domin mosu iha tempu naruk.

•      Kapítulu 6 (Timor): Inan-aman nia pasiénsia ba oan mak baze ba apegu seguru (Bowlby).

Pratika: Bainhira ita sente la iha pasiénsia, husu ba an: "Buat ne'e sei importante iha tinan ida nia laran?" No dada iis 4–4–6 molok hatán.

Valór 2: Hakraik An — Domin ne'ebé Aprende

Hakraik an (umildade) mak kbiit atu haree an rasik ho loos — rekoñese ita-nia kbiit no mós ita-nia limitasaun — no nakloke atu aprende husi ema seluk. Hakraik an la signifika hamoe ka hatuun an. Hakraik an mak laran ne'ebé la presiza "manán" iha buat hotu.

Teoria — Umildade: June Tangney, Bradley Owens no Jim Collins

June P. Tangney (2000), psikóloga iha Universidade George Mason, define umildade ho elementu balun: haree an rasik ho loos, rekoñese sala no limitasaun, nakloke ba ideia foun, no haree an rasik nu'udar parte ki'ik husi mundu boot. Bradley Owens no kolega sira (2013) hatudu katak lider sira ne'ebé hatudu hakraik an — rekoñese sala, hahi kbiit ema seluk nian, no nakloke atu aprende — hamoris ekipa ne'ebé envolve liu no aprende liu. Jim Collins (2001), iha Good to Great, hetan katak lider sira husi kompañia ne'ebé susesu liu kombina hakraik an pesoál ho hakarak makaas ba susesu organizasaun nian — nia bolu ne'e "Lideransa Nível 5".

 

Ligasaun ho kapítulu sira:

•      Kapítulu 1 (Pensamentu): Hakraik an hamoris mentalidade kresimentu — "Ha'u seidauk hatene, maibé ha'u bele aprende."

•      Kapítulu 2 (Emosaun): Ema hakraik an la sente moe demais bainhira hetan kritika; nia simu ho kalma (istória Joni).

•      Kapítulu 3 (Asaun): Husu deskulpa no husu matadalan mak hahalok hakraik an.

•      Kapítulu 4 (Rezultadu): Metodu SIMU presiza hakraik an atu rekoñese kadeia ne'ebé lori ba falla.

•      Kapítulu 6 (Timor): Lideransa servidór (Greenleaf) no tradisaun nahe biti boot presiza hakraik an husi parte hotu.

Pratika: Loron-loron, hatete dala ida: "Ha'u aprende buat foun husi o" ka "Ha'u sala; deskulpa."

Valór 3: Rona Malu — Domin ne'ebé Komprende

Rona malu mak la'ós de'it rona liafuan ho tilun, maibé komprende ema seluk nia hanoin no sentimentu ho laran. Iha mundu ohin loron ne'ebé nakonu ho telemovel no barulhu, rona ho atensaun tomak sai prezente boot ida.

Teoria — Rona Ativu: Carl Rogers no Stephen Covey

Carl Rogers no Richard Farson (1957) dezenvolve konseitu rona ativu (active listening): rona ho atensaun tomak, komprende sentimentu iha liafuan nia kotuk, no hatudu fali ba ema ne'e katak ita komprende — la ho julgamentu, la ho konsellu lalais. Rogers fiar katak bainhira ema sente rona duni, nia rasik hahú atu hanoin klaru no muda. Stephen R. Covey (1989), iha The 7 Habits of Highly Effective People, hakerek toman da-lima: "Buka komprende uluk, depois mak buka atu ema komprende ita." Covey hatete katak ema barak rona ho hakarak atu hatán, la'ós ho hakarak atu komprende.

 

Ligasaun ho kapítulu sira:

•      Kapítulu 1 (Pensamentu): Rona hamenus interpretasaun sala — Maria (istória Kapítulu 1) muda nia hanoin bainhira nia rona mestra.

•      Kapítulu 2 (Emosaun): Rona mak dalan ba empatia, komponente ida husi matenek emosionál (Goleman), no hamoris "momentu domin" (Fredrickson).

•      Kapítulu 3 (Asaun): Rona ho atensaun tomak mak tempu kualidade, lian domin ida husi Chapman.

•      Kapítulu 4 (Rezultadu): Relasaun ho rasiu 5:1 (Gottman) harii husi momentu ki'ik rona malu.

•      Kapítulu 6 (Timor): Nahe biti boot mak kultura rona malu; servisu kliente ne'ebé di'ak hahú ho rona.

Pratika — Metodu "RONA":

•      R — Rai telemovel: Fó atensaun tomak.

•      O — Oin ba oin: Haree ba ema ne'e ho matan di'ak.

•      N — Nahe liafuan fali: "Se ha'u komprende loos, o sente ..."

•      A — Atu husu, la'ós atu julga: "Ita bele esplika tan?"

Valór 4: Respeitu — Domin ne'ebé Haree Valór

Respeitu mak haree no trata ema seluk nu'udar ema ne'ebé iha dignidade no valór, maski ita la konkorda ho nia. Liafuan respeitu mai husi lian Latina respicere, katak "haree fali" — haree ema ho kle'an, la'ós haree liur de'it.

Teoria — Dignidade no Respeitu: Immanuel Kant, Erich Fromm no John Gottman

Immanuel Kant (1724–1804), filózofu Alemaun, hanorin iha 1785 katak ita tenke trata ema hotu nu'udar objetivu (fin) rasik, la'ós de'it nu'udar meiu atu hetan buat ne'ebé ita hakarak. Ne'e mak baze ba ideia dignidade umana. Erich Fromm (1956) koloka respeitu nu'udar elementu ida husi domin: respeitu mak kbiit atu haree ema tuir nia loos no husik nia kresse tuir nia dalan rasik, la'ós tuir ita-nia hakarak. John Gottman, iha peskiza ho kazal sira, hetan katak despreza (contempt) — hatudu an aas liu ema seluk, hamnasa ka hamoe — mak sinál ne'ebé prediz liu relasaun monu. Respeitu mak ai-moruk ba despreza.

 

Ligasaun ho kapítulu sira:

•      Kapítulu 1 (Pensamentu): Hanoin domin haree ema seluk nia valór, maski nia halo sala.

•      Kapítulu 2 (Emosaun): Respeitu hamenus hirus no inveja; nia hamoris kalma iha konflitu.

•      Kapítulu 3 (Asaun): Respeitu mak elementu domin tuir Fromm; fó feedback ho respeitu iha servisu.

•      Kapítulu 4 (Rezultadu): Espetativa domin (efeitu Pigmaliaun) hahú husi respeitu ba ema nia potensiál.

•      Kapítulu 5 (Siklu): Konsiderasaun pozitivu la ho kondisaun (Rogers) mak respeitu iha nia forma aas liu.

•      Kapítulu 6 (Timor): Respeitu ba katuas-ferik, ba lisan, ba lei no ba ambiente (tara bandu).

Pratika: Molok ko'alia iha konflitu, husu ba an: "Ha'u-nia liafuan sei hatudu katak ha'u haree nia valór ka lae?"

Valór 5: Domin — Valór Inan ba Valór Hotu

Iha valór neen, domin iha fatin espesiál: nia la'ós valór ida de'it, maibé inan ba valór sira seluk. Pasiénsia mak domin ne'ebé hein. Hakraik an mak domin ne'ebé aprende. Rona malu mak domin ne'ebé komprende. Respeitu mak domin ne'ebé haree valór. Tulun malu mak domin ne'ebé fó liman. Se ita hasai domin, valór sira seluk sai hanesan regra maran. Se ita kaer domin, valór sira seluk moris mesak.

Teoria — Domin nu'udar Virtude Inan: Tradisaun no Siénsia

Apóstolu Paulu iha Karta Dahuluk ba Korintu kapítulu 13 deskreve domin liu husi valór sira seluk: domin pasiénsia, domin laran-di'ak, domin la foti an (hakraik an), domin la buka ninia interese rasik (tulun), no domin la halo buat ne'ebé la respeitu. Iha filozofia Gregu, Aristóteles ko'alia kona-ba philia — amizade ne'ebé hakarak di'ak ba belun tanba belun ne'e rasik. Erich Fromm (1956) hatudu katak domin iha elementu haat — kuidadu, responsabilidade, respeitu no koñesimentu — ne'ebé hanesan ho valór sira iha kapítulu ne'e. Barbara Fredrickson (2013) hatudu katak momentu domin ki'ik mak "nutriente" ba isin no neon. Tradisaun fé, filozofia no siénsia hotu to'o iha fatin ida: domin mak abut ba virtude hotu.

 

Ligasaun ho kapítulu sira:

•      Domin mak temi ne'ebé kesi Kapítulu 1 to'o 7: hanoin domin (Kap. 1), laran domin (Kap. 2), hahalok domin (Kap. 3), fuan domin (Kap. 4), Siklu Domin (Kap. 5), domin iha kultura (Kap. 6) no pratika domin (Kap. 7).

Pratika: Iha kalan, husu: "Ohin, valór saida mak ha'u hatudu? Iha ne'ebé mak domin falta?"

Valór 6: Tulun Malu — Domin ne'ebé Fó Liman

Tulun malu (ajuda) mak asaun atu fó ita-nia tempu, kbiit, matenek ka rekursu ba ema seluk ne'ebé presiza, la ho hein atu simu fali. Iha Timor-Leste, tulun malu mak parte husi ita-nia identidade: servisu hamutuk harii uma, fahe kolleita, no hamutuk iha tempu terus.

Teoria — Altruízmu no Kontente: Daniel Batson, Elizabeth Dunn no Stephen Post

C. Daniel Batson (1991) propoin hipóteze empatia-altruízmu: bainhira ema sente empatia ba ema seluk, nia bele tulun ho motivasaun loloos atu hadi'ak ema ne'e nia moris, la'ós de'it atu hetan benefísiu ba an rasik. Elizabeth Dunn, Lara Aknin no Michael Norton (2008) hatudu iha revista Science katak ema ne'ebé gasta osan ba ema seluk sente kontente liu duké ema ne'ebé gasta osan ba an rasik. Stephen G. Post (2005) sumariza peskiza barak ne'ebé hatudu katak ema ne'ebé tulun ema seluk ho regularidade iha tendénsia atu iha saúde mentál no fíziku di'ak liu. Tulun ema seluk mós tulun an rasik.

 

Ligasaun ho kapítulu sira:

•      Kapítulu 1 (Pensamentu): Hanoin "Ha'u bele fó buat ruma" troka hanoin "Ha'u kiak demais atu fó".

•      Kapítulu 2 (Emosaun): Tulun mai husi kompaixaun, emosaun domin ida iha Kapítulu 2.

•      Kapítulu 3 (Asaun): Servisu mak lian domin ida (Chapman); Avó Domingos foti bee mak ezemplu tulun malu.

•      Kapítulu 4 (Rezultadu): Relasaun forte (Estudu Harvard) harii husi tulun malu.

•      Kapítulu 6 (Timor): Tulun malu mak kapitál sosiál (Putnam) no valór komunidade Timor-oan.

Pratika: Semana-semana, halo tulun ida ba ema ida ne'ebé la bele selu fali ita.

Matriz Valór Neen iha Siklu Domin

Tabela tuir mai hatudu oinsá valór ida-idak moris iha etapa haat Siklu Domin nian, no kapítulu ne'ebé kesi ho nia.

Valór

Hanoin (Kap. 1)

Emosaun (Kap. 2)

Asaun (Kap. 3)

Rezultadu (Kap. 4)

Pasiénsia

"Mudansa presiza tempu"

Kalma, la hirus lalais

Repete toman ki'ik

Fuan iha tempu naruk

Hakraik an

"Ha'u bele aprende"

La moe demais ho kritika

Husu deskulpa, husu matadalan

Aprende husi falla

Rona malu

"Karik ha'u seidauk komprende"

Empatia

Rona ho atensaun tomak

Fiar malu

Respeitu

"Nia iha dignidade"

La despreza, la inveja

Ko'alia ho liafuan di'ak

Relasaun estavel

Domin

"Ha'u hakarak di'ak ba nia"

Kmanek, gratidaun

Hahalok domin loron-loron

Fuan domin ne'ebé fahe

Tulun malu

"Ha'u bele fó buat ruma"

Kompaixaun

Fó tempu no liman

Komunidade forte

 

Iha Kapítulu 5 ita haree katak ita bele kotu siklu ta'uk iha pontu saida de'it. Valór neen ne'e fó ferramenta ba pontu ida-idak. Iha Kapítulu 6, valór hirak ne'e hatudu an iha família, servisu, komunidade no nasaun. No iha Kapítulu 7, ita bele pratika sira liu husi programa loron 30.

Semana Valór: Aumenta ba Programa Loron 30

Hafoin remata programa loron 30 iha Kapítulu 7, kontinua ho Semana Valór — loron ida ba valór ida, no loron ikus ba revista:

Loron

Valór

Exersísiu

31

Pasiénsia

Hein molok hatán iha situasaun susar ida; hakerek oinsá ita-boot sente.

32

Hakraik an

Husu feedback ba ema ida no simu ho obrigadu.

33

Rona malu

Uza metodu RONA iha konversa ida minutu 15.

34

Respeitu

Hatete ba ema ida ne'ebé ita-boot la konkorda ho buat di'ak ida kona-ba nia.

35

Domin

Hakerek karta ki'ik domin ba ema ida iha família.

36

Tulun malu

Halo tulun ida ba ema ne'ebé la bele selu fali.

37

Revista

Hili valór ida ne'ebé ita-boot sei kaer metin iha fulan tuir mai.

 

Lisaun ba Domin

•      Valór mak ai-abut ne'ebé fó han ba Siklu Domin tomak.

•      Pasiénsia, hakraik an, rona malu, respeitu no tulun malu mak forma oioin husi domin.

•      Domin mak inan ba valór hotu; la ho domin, valór sai regra maran.

•      Valór ida-idak iha papél iha pensamentu, emosaun, asaun no rezultadu.

•      Valór hirak ne'e iha abut kle'an iha kultura Timor no iha fé.

Pergunta Refleksaun

•      Husi valór neen, ida ne'ebé mak forte liu iha ita-boot nia moris? Ida ne'ebé mak fraku liu?

•      Iha ita-boot nia família, valór saida mak ita-boot hakarak hatutan ba jerasaun tuir mai?

•      Hanoin fali istória sira iha Kapítulu 1 to'o 4 (Maria, Joni, Avó Domingos, Mestra Ana). Valór saida mak ita-boot haree iha istória ida-idak?


 

Konkluzaun: Domin Hahú iha Hanoin, Remata iha Moris

Ita hahú livru ne'e ho imajen simples: rai-henek no ai-fuan. Agora, hafoin ita la'o hamutuk liu husi kapítulu ualu, imajen ne'e sai klaru liu. Ita-nia hanoin mak rai-henek. Ita-nia emosaun mak bee no rai. Ita-nia asaun mak ai-hun. No ita-nia rezultadu mak ai-fuan. Maibé ai-fuan ne'e iha rai-henek foun iha laran — no rai-henek foun ne'e sei hahú siklu foun.

Peritu sira husi área oioin — Beck no Ellis iha psikolojia kognitiva, Goleman no Fredrickson iha emosaun, Fromm no Bandura iha asaun, Seligman no Waldinger iha rezultadu — la'o ho dalan oioin, maibé sira to'o iha konkluzaun ne'ebé besik malu: ema bele muda nia moris hahú husi laran. No siénsia modernu hatudu buat ne'ebé ita-nia avó sira no tradisaun fé sira hanorin ona durante sékulu barak: domin mak forsa ne'ebé boot liu hotu atu hamoris ema.

Iha Kapítulu 8, ita haree katak domin la la'o mesak. Domin hatudu an liu husi valór neen: pasiénsia ne'ebé hein, hakraik an ne'ebé aprende, rona malu ne'ebé komprende, respeitu ne'ebé haree valór, no tulun malu ne'ebé fó liman — no domin rasik mak inan ba sira hotu. Valór sira ne'e mak ai-abut ne'ebé halo hanoin, emosaun, asaun no rezultadu moris.

Domin iha livru ne'e la'ós de'it domin romántiku. Domin mak hanoin ne'ebé haree valór iha ema hotu. Domin mak laran ne'ebé agradese no kompaixaun. Domin mak hahalok ki'ik ne'ebé repete ho fiél. No domin mak rezultadu ne'ebé fahe ba família, komunidade no nasaun.

Ita-boot la presiza hein situasaun perfeitu atu hahú. Ita-boot la presiza osan barak, pozisaun aas ka tempu naruk. Ita-boot presiza de'it hanoin ida — ohin, agora — ne'ebé hahú ho domin. Husi ne'ebá, siklu sei la'o.

Hanoin ho domin. Sente ho domin. Halo ho domin. No moris sei fó fali domin.


 

Glosáriu Terminolojia

Tetun

Inglés

Esplikasaun

Domin

Love

Forsa laran nian ne'ebé hakarak di'ak ba an rasik no ema seluk

Hadomi an

Self-love / self-care

Kuidadu no respeitu ba an rasik

Kompaixaun ba an rasik

Self-compassion

Laran-di'ak ba an rasik bainhira terus ka halo sala (Neff)

Pensamentu automátiku

Automatic thoughts

Hanoin lalais ne'ebé mosu mesak (Beck)

Fiar prinsipál

Core beliefs

Fiar kle'an kona-ba an, ema seluk no mundu

Modelu ABC

ABC model

Eventu – Fiar – Konsekuénsia (Ellis)

Neuroplastisidade

Neuroplasticity

Kbiit kakutak atu muda no harii ligasaun foun

Mentalidade kresimentu

Growth mindset

Fiar katak kbiit bele dezenvolve (Dweck)

Matenek emosionál

Emotional intelligence

Kbiit atu hatene no jere emosaun (Goleman)

Marka somátika

Somatic marker

Sinál emosionál husi isin ne'ebé tulun desizaun (Damásio)

Rezonánsia pozitividade

Positivity resonance

Momentu domin ne'ebé fahe hamutuk (Fredrickson)

Naran-fó ba emosaun

Affect labeling

Fó naran ba sentimentu atu hakalma (Lieberman)

Oxitosina

Oxytocin

Hormona ne'ebé liga ho fiar no kesi relasaun

Autoefikásia

Self-efficacy

Fiar ba kbiit rasik atu halo buat ruma (Bandura)

Intensaun implementasaun

Implementation intention

Planu "Se–Entaun" (Gollwitzer)

Lian domin

Love languages

Dalan lima atu hatudu domin (Chapman)

Profesia ne'ebé kumpre an rasik

Self-fulfilling prophecy

Fiar ne'ebé halo an rasik sai loos (Merton)

Efeitu Pigmaliaun

Pygmalion effect

Espetativa aas husi ema seluk hasa'e rezultadu (Rosenthal)

Moris buras

Flourishing

Moris tomak tuir modelu PERMA (Seligman)

Apegu seguru

Secure attachment

Relasaun seguru ne'ebé forma husi domin iha labarik (Bowlby)

Konsiderasaun pozitivu la ho kondisaun

Unconditional positive regard

Simu ema tomak nia an (Rogers)

Lideransa servidór

Servant leadership

Lidera hodi serbí (Greenleaf)

Kapitál sosiál

Social capital

Rikusoin husi relasaun no fiar iha komunidade (Putnam)

Pasiénsia

Patience

Kbiit atu hein no hatán ho kalma (Schnitker)

Hasai tempu ba rekompensa

Delay of gratification

Hein atu hetan rezultadu boot liu (Mischel)

Hakraik an

Humility

Haree an ho loos no nakloke atu aprende (Tangney)

Rona malu / rona ativu

Active listening

Rona atu komprende, la'ós atu hatán (Rogers, Covey)

Respeitu

Respect

Haree no trata ema nu'udar ema ho dignidade (Kant, Fromm)

Despreza

Contempt

Hatudu an aas liu ema seluk; kontra respeitu (Gottman)

Tulun malu

Mutual help / altruism

Fó tempu no rekursu ba ema seluk (Batson)

Valór

Values

Fiar kle'an kona-ba saida mak importante (Schwartz)

Siklu Domin

Love Cycle

Pensamentu → Emosaun → Asaun → Rezultadu ho domin

 


 

Referénsia

Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211.

Allen, J. (1903). As a man thinketh. Savoy Publishing.

Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215.

Batson, C. D. (1991). The altruism question: Toward a social-psychological answer. Lawrence Erlbaum Associates.

Beck, A. T., Rush, A. J., Shaw, B. F., & Emery, G. (1979). Cognitive therapy of depression. Guilford Press.

Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.

Chapman, G. (1992). The five love languages: How to express heartfelt commitment to your mate. Northfield Publishing.

Clear, J. (2018). Atomic habits: An easy & proven way to build good habits & break bad ones. Avery.

Collins, J. (2001). Good to great: Why some companies make the leap... and others don't. HarperBusiness.

Covey, S. R. (1989). The 7 habits of highly effective people. Free Press.

Damasio, A. R. (1994). Descartes' error: Emotion, reason, and the human brain. G. P. Putnam's Sons.

Dunn, E. W., Aknin, L. B., & Norton, M. I. (2008). Spending money on others promotes happiness. Science, 319(5870), 1687–1688.

Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. Random House.

Ekman, P. (1992). An argument for basic emotions. Cognition and Emotion, 6(3–4), 169–200.

Ellis, A. (1962). Reason and emotion in psychotherapy. Lyle Stuart.

Emmons, R. A., & McCullough, M. E. (2003). Counting blessings versus burdens: An experimental investigation of gratitude and subjective well-being in daily life. Journal of Personality and Social Psychology, 84(2), 377–389.

Fogg, B. J. (2019). Tiny habits: The small changes that change everything. Houghton Mifflin Harcourt.

Frankl, V. E. (2006). Man's search for meaning (Orijinál publika 1946). Beacon Press.

Fredrickson, B. L. (2001). The role of positive emotions in positive psychology: The broaden-and-build theory of positive emotions. American Psychologist, 56(3), 218–226.

Fredrickson, B. L. (2013). Love 2.0: How our supreme emotion affects everything we feel, think, do, and become. Hudson Street Press.

Fromm, E. (1956). The art of loving. Harper & Row.

Goleman, D. (1995). Emotional intelligence: Why it can matter more than IQ. Bantam Books.

Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493–503.

Gottman, J. M. (1994). What predicts divorce? The relationship between marital processes and marital outcomes. Lawrence Erlbaum Associates.

Greenleaf, R. K. (1977). Servant leadership: A journey into the nature of legitimate power and greatness. Paulist Press.

Hebb, D. O. (1949). The organization of behavior: A neuropsychological theory. Wiley.

hooks, b. (2000). All about love: New visions. William Morrow.

Kant, I. (1998). Groundwork of the metaphysics of morals (M. Gregor, Trad.; Orijinál publika 1785). Cambridge University Press.

Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., & Wardle, J. (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–1009.

Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H., & Way, B. M. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421–428.

Locke, E. A., & Latham, G. P. (1990). A theory of goal setting and task performance. Prentice Hall.

Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review, 50(4), 370–396.

Merton, R. K. (1948). The self-fulfilling prophecy. The Antioch Review, 8(2), 193–210.

Mischel, W., Shoda, Y., & Rodriguez, M. L. (1989). Delay of gratification in children. Science, 244(4907), 933–938.

Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101.

Owens, B. P., Johnson, M. D., & Mitchell, T. R. (2013). Expressed humility in organizations: Implications for performance, teams, and leadership. Organization Science, 24(5), 1517–1538.

Peck, M. S. (1978). The road less traveled: A new psychology of love, traditional values and spiritual growth. Simon & Schuster.

Post, S. G. (2005). Altruism, happiness, and health: It's good to be good. International Journal of Behavioral Medicine, 12(2), 66–77.

Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon & Schuster.

Rogers, C. R. (1961). On becoming a person: A therapist's view of psychotherapy. Houghton Mifflin.

Rogers, C. R., & Farson, R. E. (1957). Active listening. Industrial Relations Center, University of Chicago.

Rosenthal, R., & Jacobson, L. (1968). Pygmalion in the classroom: Teacher expectation and pupils' intellectual development. Holt, Rinehart & Winston.

Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional intelligence. Imagination, Cognition and Personality, 9(3), 185–211.

Schnitker, S. A. (2012). An examination of patience and well-being. The Journal of Positive Psychology, 7(4), 263–280.

Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values: Theoretical advances and empirical tests in 20 countries. Advances in Experimental Social Psychology, 25, 1–65.

Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press.

Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2011). The whole-brain child. Delacorte Press.

Sternberg, R. J. (1986). A triangular theory of love. Psychological Review, 93(2), 119–135.

Tangney, J. P. (2000). Humility: Theoretical perspectives, empirical findings and directions for future research. Journal of Social and Clinical Psychology, 19(1), 70–82.

Vroom, V. H. (1964). Work and motivation. Wiley.

Waldinger, R., & Schulz, M. (2023). The good life: Lessons from the world's longest scientific study of happiness. Simon & Schuster.

IVA Timor nian: Hahú Ki'ik, Hanorin Povu, Sa'e ho Dadus

  IVA Timor nian: Hahú Ki'ik, Hanorin Povu, Sa'e ho Dadus Husi Carlos Soares Ribeiro Kada tinan, bainhira Parlamentu Nasionál di...