Wednesday, October 7, 2026

Kooperativa nu’udar Abut ba Dezenvolvimentu Ekonomia Nasionál

 Husi Suku ba Nasaun: Kooperativa nu’udar Abut ba Dezenvolvimentu Ekonomia Nasionál

Husi: Carlos Soares Ribeiro, Dosente Universidade da Paz


Ekonomia nasaun ida la moris husi kapitál de'it. Ekonomia moris husi suku sira: husi to'os, tasi, ai-han ne'ebé povu produz loron-loron, no husi kbiit atu fa'an produtu ne'e ho folin justu. Iha kontestu Timor-Leste, ita-nia populasaun maioria sei hela iha área rurál no moris husi agrikultura. Tanba ne'e, kooperativa la'ós opsaun alternativa ida de'it. Kooperativa maka pilar estratéjiku no abut ba dezenvolvimentu nasionál.

Realidade: kria Kooperativa barak, Sobrevivénsia uitoan

Dadus públiku hatudu dezafiu ida ne'ebé ita labele taka. Iha 2023, Governu anúnsia katak kooperativa hamutuk 452 ona. Maibé tuir dadus SECoop iha tinan 2026, kooperativa ne'ebé sei ativa maka 276 de'it, ho membru besik 42.000. Ne'e katak kooperativa barak ne'ebé hari'i ona, la kontinua.

Liu husi númeru ne'e, ita aprende lisaun ida: hari'i kooperativa fasil, maibé halo kooperativa moris kleur maka difisil. Problema la'ós falta vontade. Problema maka falta kondisaun: kapasidade jestaun, asesu ba merkadu, infraestrutura pós-kolleita, no apoiu institusionál ne'ebé kontinua.

Tanba sá mak suku?

Suku maka unidade sosiál no ekonómika ne'ebé besik liu ba povu. Iha suku, ema koñese malu, fiar malu, no iha ona tradisaun servisu hamutuk hanesan tara bandu, hakfoek, no badame. Kapitál sosiál ida ne'e maka fundasaun natural ba kooperativa. Se ekonomia suku buras, rezultadu sei sa'e ba postu, munisípiu, to'o nasionál. Ida ne'e maka ekonomia ne'ebé kresce husi okos ba leten (bottom-up), la'ós husi leten ba okos.

Saida mak Governu tenke halo?

1. Fó prioridade polítika no kuadru legál ne'ebé klaru. Governu presiza asume kooperativa nu'udar prioridade nasionál iha planu dezenvolvimentu no iha Orsamentu Jerál Estadu, la'ós programa sasolok ida. Lei Kooperativa (DL 16/2004) presiza atualiza. Rejistu iha SERVE presiza simplifika. Kooperativa krédit presiza hetan kuadru supervizaun ne'ebé proteje osan membru sira-nian.

2. Investe iha kapasitasaun, molok investe iha osan. Kooperativa monu dala barak tanba jestaun fraku, la'ós tanba falta osan. Governu tenke hari'i programa formasaun permanente kona-ba kontabilidade báziku, governasaun, literasia finanseira, no marketing. Programa ne'e bele halo hamutuk ho universidade sira (UNTL, UNPAZ), BCTL, no banku komersiál sira. Kada suku presiza iha ajente kooperativa ida ne'ebé hetan formasaun no akompaña kooperativa sira iha terrenu.

3. Prepara kondisaun fíziku: armazen no asesu ba merkadu. Agrikultór barak fa'an produtu ho folin ki'ik tanba la iha fatin atu rai no la iha dalan atu to'o merkadu. Armazen (armajen) iha kada suku, ho sistema tratamentu pós-kolleita, sei permite kooperativa rai produtu, kontrola kualidade, no fa'an iha tempu ne'ebé folin di'ak. Ida ne'e tenke liga ho estrada rurál no kontratu kompra husi Estadu, hanesan fornesimentu ba Merenda Eskolár no ba Forsa Defeza.

4. Desentraliza apoiu ba Poder Lokál. Munisípiu no xefe suku maka hatene di'ak liu potensiál no nesesidade iha sira-nia área. Tanba ne'e, kompeténsia ba promosaun, akompañamentu, no orsamentu apoiu ba kooperativa presiza transfere ba Governu Lokál. Maibé iha prinsípiu ida ne'ebé ita tenke kaer metin: Governu fó podér ba atu apoia, la'ós atu kontrola. Tuir prinsípiu internasionál kooperativa, kooperativa tenke otónomu no membru sira maka na'in. Esperiénsia rejionál hatudu katak kooperativa ne'ebé Estadu hari'i husi leten no kontrola, dala barak monu kuandu apoiu Estadu para. Sira la iha na'in-rasik iha komunidade.

5. Establese kooperativa iha kada suku, ho sustentabilidade."kooperativa ida iha kada suku" di'ak, maibé presiza halo ho etapa. Hahú ho suku ne'ebé iha ona produtu ho potensiál merkadu hanesan kafé, hare, batar, ikan, ka artezanatu. Uza modelu susesu sira nu'udar ezemplu ba suku seluk. Avalia anualmente ho indikadór klaru: hira mak ativa, hira mak lukru, no hira mak fó benefísiu real ba membru.

Konkluzaun

Dezenvolvimentu nasionál la hahú iha Dili. Dezenvolvimentu hahú iha suku. Kuandu agrikultór, peskadór, no feto artezaun sira hamutuk iha kooperativa ne'ebé forte, sira hetan kbiit atu negosia folin, asesu ba kréditu, no rai rendimentu iha komunidade rasik. Ne'e maka ekonomia ne'ebé inkluzivu no sustentável.

Ita la presiza kooperativa barak iha papél. Ita presiza kooperativa ne'ebé moris, ne'ebé povu mak na'in, no ne'ebé Estadu apoia ho konsisténsia. Halo ekonomia suku buras, nasaun sei buras.


Kooperativa ne'ebé ativa no númeru membru sira mai husi Sekretaria Estadu ba Kooperativa (SECoop), 2026.

 

No comments:

Post a Comment

🔒 Komentar kamu akan ditinjau sebelum ditampilkan. Mari berdiskusi dengan sopan dan saling menghargai.

IVA Timor nian: Hahú Ki'ik, Hanorin Povu, Sa'e ho Dadus

  IVA Timor nian: Hahú Ki'ik, Hanorin Povu, Sa'e ho Dadus Husi Carlos Soares Ribeiro Kada tinan, bainhira Parlamentu Nasionál di...