Husi Suku ba Nasaun: Kooperativa nu’udar Abut ba Dezenvolvimentu Ekonomia Nasionál
Husi: Carlos Soares Ribeiro, Dosente Universidade da Paz
Realidade: kria
Kooperativa barak, Sobrevivénsia uitoan
Dadus públiku hatudu dezafiu ida ne'ebé ita labele taka.
Iha 2023, Governu anúnsia katak kooperativa hamutuk 452 ona. Maibé tuir dadus
SECoop iha tinan 2026, kooperativa ne'ebé sei ativa maka 276 de'it, ho
membru besik 42.000. Ne'e katak kooperativa barak ne'ebé hari'i ona, la
kontinua.
Liu husi númeru ne'e, ita aprende lisaun ida: hari'i
kooperativa fasil, maibé halo kooperativa moris kleur maka difisil.
Problema la'ós falta vontade. Problema maka falta kondisaun: kapasidade
jestaun, asesu ba merkadu, infraestrutura pós-kolleita, no apoiu institusionál
ne'ebé kontinua.
Tanba sá mak suku?
Suku maka unidade sosiál no ekonómika ne'ebé besik liu ba
povu. Iha suku, ema koñese malu, fiar malu, no iha ona tradisaun servisu
hamutuk hanesan tara bandu, hakfoek, no badame. Kapitál
sosiál ida ne'e maka fundasaun natural ba kooperativa. Se ekonomia suku buras,
rezultadu sei sa'e ba postu, munisípiu, to'o nasionál. Ida ne'e maka ekonomia ne'ebé kresce husi okos ba leten (bottom-up),
la'ós husi leten ba okos.
Saida mak Governu
tenke halo?
1. Fó prioridade polítika no kuadru
legál ne'ebé klaru. Governu presiza asume kooperativa nu'udar prioridade
nasionál iha planu dezenvolvimentu no iha Orsamentu Jerál Estadu, la'ós
programa sasolok ida. Lei Kooperativa (DL 16/2004) presiza atualiza. Rejistu
iha SERVE presiza simplifika. Kooperativa krédit presiza hetan kuadru
supervizaun ne'ebé proteje osan membru sira-nian.
2. Investe iha kapasitasaun, molok
investe iha osan. Kooperativa monu dala barak tanba jestaun fraku, la'ós
tanba falta osan. Governu tenke hari'i programa formasaun permanente kona-ba
kontabilidade báziku, governasaun, literasia finanseira, no marketing. Programa
ne'e bele halo hamutuk ho universidade sira (UNTL, UNPAZ), BCTL, no banku
komersiál sira. Kada suku presiza iha ajente kooperativa ida ne'ebé hetan
formasaun no akompaña kooperativa sira iha terrenu.
3. Prepara kondisaun fíziku: armazen no
asesu ba merkadu. Agrikultór barak fa'an produtu ho folin ki'ik tanba la
iha fatin atu rai no la iha dalan atu to'o merkadu. Armazen (armajen)
iha kada suku, ho sistema tratamentu pós-kolleita, sei permite kooperativa rai
produtu, kontrola kualidade, no fa'an iha tempu ne'ebé folin di'ak. Ida ne'e
tenke liga ho estrada rurál no kontratu kompra husi Estadu, hanesan
fornesimentu ba Merenda Eskolár no ba Forsa Defeza.
4. Desentraliza apoiu ba Poder Lokál. Munisípiu
no xefe suku maka hatene di'ak liu potensiál no nesesidade iha sira-nia área.
Tanba ne'e, kompeténsia ba promosaun, akompañamentu, no orsamentu apoiu ba
kooperativa presiza transfere ba Governu Lokál. Maibé iha prinsípiu ida ne'ebé
ita tenke kaer metin: Governu fó podér ba atu apoia, la'ós atu kontrola.
Tuir prinsípiu internasionál kooperativa, kooperativa tenke otónomu no membru
sira maka na'in. Esperiénsia rejionál hatudu katak kooperativa ne'ebé Estadu
hari'i husi leten no kontrola, dala barak monu kuandu apoiu Estadu para. Sira
la iha na'in-rasik iha komunidade.
5. Establese kooperativa iha kada suku,
ho sustentabilidade."kooperativa ida iha kada suku" di'ak, maibé
presiza halo ho etapa. Hahú ho suku ne'ebé iha ona produtu ho potensiál merkadu
hanesan kafé, hare, batar, ikan, ka artezanatu. Uza modelu susesu sira nu'udar
ezemplu ba suku seluk. Avalia anualmente ho indikadór klaru: hira mak ativa,
hira mak lukru, no hira mak fó benefísiu real ba membru.
Konkluzaun
Dezenvolvimentu nasionál la hahú iha Dili.
Dezenvolvimentu hahú iha suku. Kuandu agrikultór, peskadór, no feto artezaun
sira hamutuk iha kooperativa ne'ebé forte, sira hetan kbiit atu negosia folin,
asesu ba kréditu, no rai rendimentu iha komunidade rasik. Ne'e maka ekonomia
ne'ebé inkluzivu no sustentável.
Ita la presiza kooperativa barak iha papél. Ita presiza
kooperativa ne'ebé moris, ne'ebé povu mak na'in, no ne'ebé Estadu apoia ho
konsisténsia. Halo ekonomia suku buras, nasaun
sei buras.
Kooperativa ne'ebé ativa no númeru
membru sira mai husi Sekretaria Estadu ba Kooperativa (SECoop), 2026.

No comments:
Post a Comment
🔒 Komentar kamu akan ditinjau sebelum ditampilkan. Mari berdiskusi dengan sopan dan saling menghargai.