Osan husi rai-li'ur tenke to'o lalais no baratu: tempu ona ba ponte pagamentu dijitál
Husi Carlos Soares Ribeiro
Kada fulan, timoroan barak ne'ebé servisu iha rai-li'ur
haruka osan ba sira-nia família iha uma. Osan ne'e selu propina eskola, hadi'a
uma, sosa fini, no dala barak sai kapitál dahuluk ba negósiu ki'ik ida.
Semana kotuk, iha Reuniaun Governadór Banku Sentrál
Pasífiku Súl nian ba da-41 iha Dili, Governadór Banku Sentrál Timor-Leste
(BCTL), Hélder Lopes, hatete katak remesa kontribui liu pursentu 10 ba ita-nia
Produtu Internu Brutu (PIB). Númeru ne'e la'ós estatístika de'it. Ne'e liña
moris ba família rihun ba rihun.
Maibé ita tenke husu: osan hira mak lakon iha dalan ba
taxa no kustu transferénsia molok to'o liman família nian? Konetividade
pagamentu dijitál transfronteirisu bele sai resposta, se ita harii ho matenek.
Kada sentavu iha folin
Bainhira remesa kontribui liu pursentu 10 ba PIB, kustu
haruka osan la'ós kestaun tékniku ki'ik. Kustu ne'e mak impostu sub ida ne'ebé
família sira selu, dala barak la hatene.
Hanoin ba traballadór ida iha Austrália ka Reinu Unidu
ne'ebé haruka osan ba nia inan iha munisípiu. Taxa transferénsia, diferensa
kámbiu no kustu atu foti osan iha Timor hotu-hotu hamenus osan ne'ebé to'o. Ba
família ida ne'ebé simu osan kada fulan, diferensa ki'ik ida ne'e, iha tinan
ida nia laran, bele hanesan propina eskola ba oan ida ka fini ba ko'a-tinan
tuir mai.
Komunidade internasionál rekoñese ona problema ne'e.
Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável (ODS) hatuur alvu atu hatun kustu
transasaun remesa ba okos pursentu 3. Ita hotu hatene katak koridór barak iha
mundu sei dook husi alvu ne'e. Pergunta ba ita mak: koridór sira ba Timor-Leste
iha ne'ebé?
Fundasaun
di'ak, maibé uzu mak sukat susesu
Tenke rekoñese katak BCTL halo ona pasu importante. Ho
sistema pagamentu lalais nasionál T-FAST no padraun QR nasionál TuQR,
Timor-Leste iha ona estrada dijitál ida ba osan. Governadór rasik hatete katak
transformasaun dijitál mak sentru estratéjia dezenvolvimentu setór finanseiru
nian.
Maibé estrada ida la iha valór se karreta la la'o iha nia
leten. T-FAST no TuQR sei la muda moris ema nian se komersiante iha merkadu,
kiosk iha suku no família iha foho la uza.
Tanba ne'e, ita presiza sukat susesu ho pergunta simples:
inan ida iha Ermera ka Lautein bele simu osan husi nia oan iha rai-li'ur ho
lalais, ho seguru no ho kustu ki'ik ka lae? Atu resposta sai "sin",
ita presiza agente pagamentu iha munisípiu, edukasaun finanseira ne'ebé
simples, no aplikasaun ne'ebé ema bele uza iha Tetun.
Timor-Leste nu'udar ponte
Pasu tuir mai, tuir Governadór BCTL, mak harii
konetividade pagamentu transfronteirisu. Ida-ne'e mak momentu ne'ebé família
sira sei sente benefísiu loloos, bainhira sistema nasionál liga ho sistema iha
nasaun sira ne'ebé haruka remesa.
Timor-Leste iha pozisaun únika. Ita membru ASEAN ona, no
ita mós parte husi komunidade banku sentrál Pasífiku nian. Governadór dehan
Timor-Leste bele sai "ponte" entre rejiaun rua ne'e. BCTL asina ona
MoU ho National Bank of Cambodia kona-ba pagamentu dijitál no konetividade
transfronteira, hametin kooperasaun ho Bank Indonesia, no haree Fiji nu'udar
ezemplu iha Pasífiku.
Maibé ponte ida tenke liga fatin ne'ebé ema la'o liu.
Prioridade tenke ba koridór remesa boot liu ba Timor-Leste, la'ós de'it ba
akordu ne'ebé fasil atu asina. Se traballadór barak liu haruka osan husi nasaun
ida, koneksaun ba nasaun ne'e tenke mai uluk.
Fiar mak moeda ida-ne'ebé
importante liu
Governadór BCTL rasik fahe avizu ida ne'ebé di'ak:
transformasaun dijitál labele hala'o tanba de'it teknolojia iha ona ka tanba
ida-ne'e tendénsia. Nia tenke la'o hamutuk ho siberseguransa, protesaun
konsumidór, governasaun no supervizaun ne'ebé forte.
Ha'u konkorda tomak. Ba ema barak iha ita-nia rai, uza
servisu finanseiru dijitál mak esperiénsia foun. Se ema ida lakon osan tanba
fraude dala ida, nia la'ós de'it la fiar aplikasaun ne'e. Nia sei konta ba nia
viziinhu, no komunidade tomak bele fila fali ba osan fíziku.
Tanba ne'e, sistema ne'ebé ita harii tenke iha dalan
ne'ebé klaru ba keixa, rezolve problema lalais, no informasaun ne'ebé
transparente kona-ba kustu. Fiar mak moeda ida-ne'ebé ita labele imprime.
Saida mak ita bele halo agora
Ha'u
hakarak propoin pasu konkretu ida. BCTL
no Governu bele publika regularmente kustu médiu atu haruka remesa ba
Timor-Leste iha koridór prinsipál sira. Informasaun ne'e tenke simples, ho lian
ne'ebé públiku komprende, atu traballadór no família sira bele kompara opsaun.
Hafoin ida-ne'e, ita bele hatuur meta nasionál ida atu
hatun kustu ne'e, tuir alvu ODS ne'ebé hakarak kustu remesa tun ba okos
pursentu 3. Meta ida ne'ebé klaru sei fasilita monitorizasaun, no sei fó sinál
ba fornesedór servisu sira katak kompetisaun ho kustu mak importante.
Remesa mak suor timoroan sira iha rai-li'ur. Sira servisu
maka'as atu família iha uma bele moris di'ak liu. Ita-nia knaar mak garante
katak suor ne'e to'o ho kompletu, la lakon iha dalan.
No comments:
Post a Comment
🔒 Komentar kamu akan ditinjau sebelum ditampilkan. Mari berdiskusi dengan sopan dan saling menghargai.