Tuesday, October 13, 2026

Osan husi rai-li'ur tenke to'o lalais no baratu

 Osan husi rai-li'ur tenke to'o lalais no baratu: tempu ona ba ponte pagamentu dijitál

Husi Carlos Soares Ribeiro

 

Kada fulan, timoroan barak ne'ebé servisu iha rai-li'ur haruka osan ba sira-nia família iha uma. Osan ne'e selu propina eskola, hadi'a uma, sosa fini, no dala barak sai kapitál dahuluk ba negósiu ki'ik ida.

Semana kotuk, iha Reuniaun Governadór Banku Sentrál Pasífiku Súl nian ba da-41 iha Dili, Governadór Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL), Hélder Lopes, hatete katak remesa kontribui liu pursentu 10 ba ita-nia Produtu Internu Brutu (PIB). Númeru ne'e la'ós estatístika de'it. Ne'e liña moris ba família rihun ba rihun.

Maibé ita tenke husu: osan hira mak lakon iha dalan ba taxa no kustu transferénsia molok to'o liman família nian? Konetividade pagamentu dijitál transfronteirisu bele sai resposta, se ita harii ho matenek.

Kada sentavu iha folin

Bainhira remesa kontribui liu pursentu 10 ba PIB, kustu haruka osan la'ós kestaun tékniku ki'ik. Kustu ne'e mak impostu sub ida ne'ebé família sira selu, dala barak la hatene.

Hanoin ba traballadór ida iha Austrália ka Reinu Unidu ne'ebé haruka osan ba nia inan iha munisípiu. Taxa transferénsia, diferensa kámbiu no kustu atu foti osan iha Timor hotu-hotu hamenus osan ne'ebé to'o. Ba família ida ne'ebé simu osan kada fulan, diferensa ki'ik ida ne'e, iha tinan ida nia laran, bele hanesan propina eskola ba oan ida ka fini ba ko'a-tinan tuir mai.

Komunidade internasionál rekoñese ona problema ne'e. Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável (ODS) hatuur alvu atu hatun kustu transasaun remesa ba okos pursentu 3. Ita hotu hatene katak koridór barak iha mundu sei dook husi alvu ne'e. Pergunta ba ita mak: koridór sira ba Timor-Leste iha ne'ebé?

Fundasaun di'ak, maibé uzu mak sukat susesu

Tenke rekoñese katak BCTL halo ona pasu importante. Ho sistema pagamentu lalais nasionál T-FAST no padraun QR nasionál TuQR, Timor-Leste iha ona estrada dijitál ida ba osan. Governadór rasik hatete katak transformasaun dijitál mak sentru estratéjia dezenvolvimentu setór finanseiru nian.

Maibé estrada ida la iha valór se karreta la la'o iha nia leten. T-FAST no TuQR sei la muda moris ema nian se komersiante iha merkadu, kiosk iha suku no família iha foho la uza.

Tanba ne'e, ita presiza sukat susesu ho pergunta simples: inan ida iha Ermera ka Lautein bele simu osan husi nia oan iha rai-li'ur ho lalais, ho seguru no ho kustu ki'ik ka lae? Atu resposta sai "sin", ita presiza agente pagamentu iha munisípiu, edukasaun finanseira ne'ebé simples, no aplikasaun ne'ebé ema bele uza iha Tetun.

Timor-Leste nu'udar ponte

Pasu tuir mai, tuir Governadór BCTL, mak harii konetividade pagamentu transfronteirisu. Ida-ne'e mak momentu ne'ebé família sira sei sente benefísiu loloos, bainhira sistema nasionál liga ho sistema iha nasaun sira ne'ebé haruka remesa.

Timor-Leste iha pozisaun únika. Ita membru ASEAN ona, no ita mós parte husi komunidade banku sentrál Pasífiku nian. Governadór dehan Timor-Leste bele sai "ponte" entre rejiaun rua ne'e. BCTL asina ona MoU ho National Bank of Cambodia kona-ba pagamentu dijitál no konetividade transfronteira, hametin kooperasaun ho Bank Indonesia, no haree Fiji nu'udar ezemplu iha Pasífiku.

Maibé ponte ida tenke liga fatin ne'ebé ema la'o liu. Prioridade tenke ba koridór remesa boot liu ba Timor-Leste, la'ós de'it ba akordu ne'ebé fasil atu asina. Se traballadór barak liu haruka osan husi nasaun ida, koneksaun ba nasaun ne'e tenke mai uluk.

Fiar mak moeda ida-ne'ebé importante liu

Governadór BCTL rasik fahe avizu ida ne'ebé di'ak: transformasaun dijitál labele hala'o tanba de'it teknolojia iha ona ka tanba ida-ne'e tendénsia. Nia tenke la'o hamutuk ho siberseguransa, protesaun konsumidór, governasaun no supervizaun ne'ebé forte.

Ha'u konkorda tomak. Ba ema barak iha ita-nia rai, uza servisu finanseiru dijitál mak esperiénsia foun. Se ema ida lakon osan tanba fraude dala ida, nia la'ós de'it la fiar aplikasaun ne'e. Nia sei konta ba nia viziinhu, no komunidade tomak bele fila fali ba osan fíziku.

Tanba ne'e, sistema ne'ebé ita harii tenke iha dalan ne'ebé klaru ba keixa, rezolve problema lalais, no informasaun ne'ebé transparente kona-ba kustu. Fiar mak moeda ida-ne'ebé ita labele imprime.

Saida mak ita bele halo agora

Ha'u hakarak propoin pasu konkretu ida. BCTL no Governu bele publika regularmente kustu médiu atu haruka remesa ba Timor-Leste iha koridór prinsipál sira. Informasaun ne'e tenke simples, ho lian ne'ebé públiku komprende, atu traballadór no família sira bele kompara opsaun.

Hafoin ida-ne'e, ita bele hatuur meta nasionál ida atu hatun kustu ne'e, tuir alvu ODS ne'ebé hakarak kustu remesa tun ba okos pursentu 3. Meta ida ne'ebé klaru sei fasilita monitorizasaun, no sei fó sinál ba fornesedór servisu sira katak kompetisaun ho kustu mak importante.

Remesa mak suor timoroan sira iha rai-li'ur. Sira servisu maka'as atu família iha uma bele moris di'ak liu. Ita-nia knaar mak garante katak suor ne'e to'o ho kompletu, la lakon iha dalan.

No comments:

Post a Comment

🔒 Komentar kamu akan ditinjau sebelum ditampilkan. Mari berdiskusi dengan sopan dan saling menghargai.

IVA Timor nian: Hahú Ki'ik, Hanorin Povu, Sa'e ho Dadus

  IVA Timor nian: Hahú Ki'ik, Hanorin Povu, Sa'e ho Dadus Husi Carlos Soares Ribeiro Kada tinan, bainhira Parlamentu Nasionál di...