OPINIAUN
Merkadu
la'ós de'it edifísiu: revitalizasaun tenke hametin negósiu ki'ik sira
Husi Carlos Soares
Ribeiro
Se
ita la'o iha Taibesi ka Manleuana iha dadeer, ita sei haree realidade ida
ne'ebé númeru sira dala barak subar: vendedór barak liu, fatin uitoan liu.
Balun fa'an iha trotóar leten, besik dalan, ho sasán tau iha rai.
Ministru
Komérsiu no Indústria, Filipus Nino Pereira, anúnsia ona planu atu revitaliza
merkadu rua ne'e. Tuir Tatoli, ministériu halo ona levantamentu dadus no remata
ona estudu viabilidade, no orsamentu sei mai husi Fundu Infraestrutura.
Ida-ne'e notísia di'ak.
Maibé
merkadu ida la'ós de'it kobertura no xan. Merkadu mak fatin ne'ebé agrikultór,
intermediáriu no inan sira ne'ebé hamoris família ho lukru ki'ik loron-loron
hasoru malu. Se ita harii edifísiu foun maibé vendedór sira sei la iha konta no
la iha asesu ba kréditu, ita lakon oportunidade boot ida.
Trotóar ne'ebé ko'alia
Vendedór
sira ne'ebé fa'an iha trotóar la'ós problema ida de'it ba ordem públika. Sira
hatudu sinál ida ne'ebé forte: iha demanda, iha ema ne'ebé hakarak servisu, no
iha ekonomia ne'ebé moris maski fatin la to'o.
Vendedór
hirak-ne'e mak mikro, ki'ik no médiu empreza (MPME) ne'ebé hamoris família
rihun ba rihun. Sira selu propina eskola, sosa hahán, no sustenta família boot
ho lukru ne'ebé ki'ik. Maibé barak husi sira moris iha informalidade: la iha
rejistu, la iha konta banku, no la iha istória finanseira ne'ebé banku bele
haree.
Tanba
ne'e, bainhira ita ko'alia kona-ba revitalizasaun merkadu, ita tenke husu: ita
revitaliza de'it edifísiu, ka ita mós revitaliza negósiu sira ne'ebé moris iha
laran?
Merkadu nu'udar fatin dahuluk ba pagamentu dijitál
Iha
Setembru, Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL) lansa ona padraun QR nasionál TuQR
no sistema pagamentu lalais T-FAST. Ne'e pasu importante. Maibé sistema
pagamentu ida sei iha valór de'it bainhira ema uza iha moris loron-loron.
Merkadu
ida ne'ebé revitaliza bele sai fatin dahuluk atu uza TuQR iha eskala boot.
Imajina vendedór modo ida iha Taibesi ho kartaun QR ki'ik ida iha nia meza.
Kliente selu ho telemóvel, osan tama direta ba konta, no vendedór la presiza
lori osan kontadu barak ba uma.
Ba
vendedór, ida-ne'e seguru liu. Ba kliente, ida-ne'e fasil liu. Ba ekonomia,
ida-ne'e mak dalan atu osan ne'ebé durante ne'e la'o iha liña sub, tama ba
sistema finanseiru formál.
Istória tranzasaun sai istória kréditu
Iha
aspetu ida ne'ebé ema dala barak la haree. Kada pagamentu dijitál husik hela
rastu ida. Rastu sira ne'e, bainhira halibur iha fulan barak nia laran, sai
istória negósiu ida.
Ba
vendedór ki'ik, problema boot ida atu hetan empréstimu mak la iha garantia no
la iha prova kona-ba nia rendimentu. Istória tranzasaun dijitál bele ajuda
resolve problema ne'e. Instituisaun finanseira bele haree katak vendedór ida
simu osan regularmente, no bele avalia nia kapasidade atu selu fali.
Ho
dalan ne'e, vendedór ki'ik bele hetan kréditu ho kustu ne'ebé justu, la depende
ba garantia ne'ebé sira la iha, no la presiza buka empréstimu husi fatin
informál ho funan aas.
Husi to'os ba otél: kadeia fornesimentu lokál
Semana
kotuk iha Bangkok, Primeiru-Ministru Xanana Gusmão hasoru empreza boot sira
husi Tailándia. Tuir Tatoli, Governu hatete katak nia hakarak hadi'a asesu MPME
ba finansiamentu no merkadu, aumenta produsaun doméstika, no hametin kadeia
fornesimentu lokál.
Objetivu
ne'e di'ak. Maibé investidór estranjeiru ne'ebé harii otél, restaurante ka
supermerkadu presiza fornesedór lokál ne'ebé organizadu, ho kualidade ne'ebé
konsistente, ne'ebé bele simu pagamentu liuhusi banku, no ne'ebé bele fó
fatura.
Merkadu
ne'ebé di'ak bele sai ponte ida. Merkadu bele liga agrikultór iha foho ho
kompradór boot iha Dili. Maibé ida-ne'e akontese de'it se vendedór no produtór
sira iha ona baze finanseira ne'ebé formál.
Pakote inkluzaun finanseira
Ha'u
hakarak propoin ida-ne'e: projetu revitalizasaun Merkadu Manleuana no Taibesi
tenke inklui "pakote inkluzaun finanseira" ida. Pakote ne'e bele iha
komponente haat:
1.
Rejistu
vendedór — kada vendedór ne'ebé simu fatin iha merkadu foun rejista ho
naran no tipu negósiu.
2.
Konta
báziku — konta ho kustu zero ka ki'ik tebes, ne'ebé loke iha merkadu rasik.
3.
Aseitasaun
QR — kada vendedór simu kartaun TuQR no hatene oinsá uza.
4.
Literasia
finanseira — sesaun badak no prátiku kona-ba poupansa, jestaun osan negósiu
no oinsá hetan kréditu.
Pakote
ne'e labele sai knaar instituisaun ida de'it. Presiza kooperasaun entre
Ministériu Komérsiu no Indústria, BCTL, banku komersiál sira no kooperativa
kréditu.
Edifísiu
foun sei hadi'a fatin ba vendedór sira. Maibé inkluzaun finanseira mak sei
hadi'a sira-nia futuru. Se ita halo de'it ida, ita halo ona servisu metade.
—
Carlos
Soares Ribeiro mak profisionál setór bankária iha Timor-Leste. Opiniaun iha
artigu ne'e mak autór nian rasik, no la reprezenta instituisaun ne'ebé nia
servisu ba.
No comments:
Post a Comment
🔒 Komentar kamu akan ditinjau sebelum ditampilkan. Mari berdiskusi dengan sopan dan saling menghargai.