Tuesday, October 13, 2026

Merkadu la'ós de'it edifísiu

 OPINIAUN

Merkadu la'ós de'it edifísiu: revitalizasaun tenke hametin negósiu ki'ik sira

Husi Carlos Soares Ribeiro

Se ita la'o iha Taibesi ka Manleuana iha dadeer, ita sei haree realidade ida ne'ebé númeru sira dala barak subar: vendedór barak liu, fatin uitoan liu. Balun fa'an iha trotóar leten, besik dalan, ho sasán tau iha rai.

Ministru Komérsiu no Indústria, Filipus Nino Pereira, anúnsia ona planu atu revitaliza merkadu rua ne'e. Tuir Tatoli, ministériu halo ona levantamentu dadus no remata ona estudu viabilidade, no orsamentu sei mai husi Fundu Infraestrutura. Ida-ne'e notísia di'ak.

Maibé merkadu ida la'ós de'it kobertura no xan. Merkadu mak fatin ne'ebé agrikultór, intermediáriu no inan sira ne'ebé hamoris família ho lukru ki'ik loron-loron hasoru malu. Se ita harii edifísiu foun maibé vendedór sira sei la iha konta no la iha asesu ba kréditu, ita lakon oportunidade boot ida.

Trotóar ne'ebé ko'alia

Vendedór sira ne'ebé fa'an iha trotóar la'ós problema ida de'it ba ordem públika. Sira hatudu sinál ida ne'ebé forte: iha demanda, iha ema ne'ebé hakarak servisu, no iha ekonomia ne'ebé moris maski fatin la to'o.

Vendedór hirak-ne'e mak mikro, ki'ik no médiu empreza (MPME) ne'ebé hamoris família rihun ba rihun. Sira selu propina eskola, sosa hahán, no sustenta família boot ho lukru ne'ebé ki'ik. Maibé barak husi sira moris iha informalidade: la iha rejistu, la iha konta banku, no la iha istória finanseira ne'ebé banku bele haree.

Tanba ne'e, bainhira ita ko'alia kona-ba revitalizasaun merkadu, ita tenke husu: ita revitaliza de'it edifísiu, ka ita mós revitaliza negósiu sira ne'ebé moris iha laran?

Merkadu nu'udar fatin dahuluk ba pagamentu dijitál

Iha Setembru, Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL) lansa ona padraun QR nasionál TuQR no sistema pagamentu lalais T-FAST. Ne'e pasu importante. Maibé sistema pagamentu ida sei iha valór de'it bainhira ema uza iha moris loron-loron.

Merkadu ida ne'ebé revitaliza bele sai fatin dahuluk atu uza TuQR iha eskala boot. Imajina vendedór modo ida iha Taibesi ho kartaun QR ki'ik ida iha nia meza. Kliente selu ho telemóvel, osan tama direta ba konta, no vendedór la presiza lori osan kontadu barak ba uma.

Ba vendedór, ida-ne'e seguru liu. Ba kliente, ida-ne'e fasil liu. Ba ekonomia, ida-ne'e mak dalan atu osan ne'ebé durante ne'e la'o iha liña sub, tama ba sistema finanseiru formál.

Istória tranzasaun sai istória kréditu

Iha aspetu ida ne'ebé ema dala barak la haree. Kada pagamentu dijitál husik hela rastu ida. Rastu sira ne'e, bainhira halibur iha fulan barak nia laran, sai istória negósiu ida.

Ba vendedór ki'ik, problema boot ida atu hetan empréstimu mak la iha garantia no la iha prova kona-ba nia rendimentu. Istória tranzasaun dijitál bele ajuda resolve problema ne'e. Instituisaun finanseira bele haree katak vendedór ida simu osan regularmente, no bele avalia nia kapasidade atu selu fali.

Ho dalan ne'e, vendedór ki'ik bele hetan kréditu ho kustu ne'ebé justu, la depende ba garantia ne'ebé sira la iha, no la presiza buka empréstimu husi fatin informál ho funan aas.

Husi to'os ba otél: kadeia fornesimentu lokál

Semana kotuk iha Bangkok, Primeiru-Ministru Xanana Gusmão hasoru empreza boot sira husi Tailándia. Tuir Tatoli, Governu hatete katak nia hakarak hadi'a asesu MPME ba finansiamentu no merkadu, aumenta produsaun doméstika, no hametin kadeia fornesimentu lokál.

Objetivu ne'e di'ak. Maibé investidór estranjeiru ne'ebé harii otél, restaurante ka supermerkadu presiza fornesedór lokál ne'ebé organizadu, ho kualidade ne'ebé konsistente, ne'ebé bele simu pagamentu liuhusi banku, no ne'ebé bele fó fatura.

Merkadu ne'ebé di'ak bele sai ponte ida. Merkadu bele liga agrikultór iha foho ho kompradór boot iha Dili. Maibé ida-ne'e akontese de'it se vendedór no produtór sira iha ona baze finanseira ne'ebé formál.

Pakote inkluzaun finanseira

Ha'u hakarak propoin ida-ne'e: projetu revitalizasaun Merkadu Manleuana no Taibesi tenke inklui "pakote inkluzaun finanseira" ida. Pakote ne'e bele iha komponente haat:

1.      Rejistu vendedór — kada vendedór ne'ebé simu fatin iha merkadu foun rejista ho naran no tipu negósiu.

2.      Konta báziku — konta ho kustu zero ka ki'ik tebes, ne'ebé loke iha merkadu rasik.

3.      Aseitasaun QR — kada vendedór simu kartaun TuQR no hatene oinsá uza.

4.      Literasia finanseira — sesaun badak no prátiku kona-ba poupansa, jestaun osan negósiu no oinsá hetan kréditu.

Pakote ne'e labele sai knaar instituisaun ida de'it. Presiza kooperasaun entre Ministériu Komérsiu no Indústria, BCTL, banku komersiál sira no kooperativa kréditu.

Edifísiu foun sei hadi'a fatin ba vendedór sira. Maibé inkluzaun finanseira mak sei hadi'a sira-nia futuru. Se ita halo de'it ida, ita halo ona servisu metade.

—

Carlos Soares Ribeiro mak profisionál setór bankária iha Timor-Leste. Opiniaun iha artigu ne'e mak autór nian rasik, no la reprezenta instituisaun ne'ebé nia servisu ba.

No comments:

Post a Comment

🔒 Komentar kamu akan ditinjau sebelum ditampilkan. Mari berdiskusi dengan sopan dan saling menghargai.

IVA Timor nian: Hahú Ki'ik, Hanorin Povu, Sa'e ho Dadus

  IVA Timor nian: Hahú Ki'ik, Hanorin Povu, Sa'e ho Dadus Husi Carlos Soares Ribeiro Kada tinan, bainhira Parlamentu Nasionál di...